Morgunblaðið - 08.03.2006, Blaðsíða 27

MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR 8. MARS 2006 27
UMRÆÐAN
„ÞAÐ er ekki hægt að bjarga
landsbyggðinni með því að byggja
álver í hverju byggðarlagi. Það verð-
ur að byggja á fólkinu og framtaki
þess,“ sagði Guðmundur Beck bóndi
á Kollaleiru í fróðlegu innslagi í
Kastljósi hinn 28. febrúar. Þar var
fjallað um uppbyggingu álvers í
Reyðarfirði og áhrif
þess á samfélagið. Guð-
mundur hélt því fram
að álversframkvæmd-
irnar hefðu lagt sam-
félagið sem var þarna
fyrir í rúst. „Það fær
enginn að fara lengur á
sjóinn. Það er búið að
loka bæði frystihúsinu
og fiskimjölsverk-
smiðjunni,“ sagði hann
og bætti svo við að
þetta væri orðið eins-
fyrirtækis-samfélag
þar sem einn forstjóri
ræður hvað lifir og hvað deyr. Þetta
eru þung orð manns sem ann sínu
byggðarlagi heitt og telur að búið sé
að eyðileggja það.
Orð Guðmundar um að byggða-
stefna verði að byggjast á framtaki
fólksins hefur leitað á hug minn.
Þetta fræga framtak sem er lofað og
prísað á tyllidögum og stundum kall-
að einstaklingsframtak. Ég sé ekki
betur en að íslenskir ráðamenn fyr-
irlíti framtak fólksins. Hin pólitíska
atvinnustefna ríkisstjórnarinnar
gengur út á gríðarleg inngrip stjórn-
valda í atvinnulífið. Hún er í raun yf-
irlýsing um að framtakssemi ein-
staklinganna, hugvit, verkvit,
þekking og reynsla hafi ekkert að
segja. Hún felur líka í sér mikla
vantrú á hreyfiafli hins frjálsa mark-
aðar.
Í grein sem Hörður Arnarsson,
forstjóri hátæknifyrirtækisins Mar-
els hf., skrifaði í Morgunblaðið ný-
verið bendir hann á að Landsvirkjun
nýtur tekjuskattsfrelsis og ríkis-
ábyrgða og Fjarðaál er ýmist undan-
skilið eða fær verulegan afslátt af
gjöldum og sköttum. Íslensk há-
tækni- og þjónustufyrirtæki njóta
ekki þessarar forgjafar. Samkeppn-
isaðstaðan er því afar ójöfn. Hörður
segir að starfsmenn fyrirtækja í út-
flutnings- og samkeppnisiðnaði hafi
fyrir vikið orðið fyrir mikilli kjara-
skerðingu. Hluthafar hafi tapað fé
og komið hafi til gjaldþrota fyr-
irtækja vegna langvarandi erfiðra
rekstrarskilyrða. Í sama streng tek-
ur Ágúst Guðmundsson, stjórn-
arformaður Bakkavarar. „Við Ís-
lendingar,“ sagði hann í viðtali við
Morgunblaðið í byrjun febrúar, „er-
um að eyða hundruðum milljarða í
fjárfestingar sem er fyrirsjáanlegt
að muni skila lítilli arðsemi“. Það fer
ekkert á milli mála að þeim Ágústi
og Herði er mikið niðri
fyrir. Þeir telja að upp
sé runnin ögurstund í
íslensku samfélagi. Ég
sé ekki betur en að þeir
séu algerlega sammála
Guðmundi á Kollaleiru:
Stóriðjustefna ríkis-
stjórnarinnar er að
leggja framtak fólksins
í rúst: Framtak sem
kallast íslensk útflutn-
ingsfyrirtæki.
Kannski er ein-
hverjum huggun í því
að ráðherrarnir Geir
Haarde og Halldór Ásgrímsson hafa
sagt opinberlega að við þurfum eng-
ar áhyggjur að hafa. Það geti ósköp
vel farið saman að byggja upp stór-
iðju og reka á sama tíma öflug ís-
lensk fyrirtæki í sjávarútvegi, há-
tækni og ferðaþjónustu. Ágúst og
Hörður telja það óhugsandi og segja
að samkeppnisaðstaða útflutnings-
fyrirtækjanna gagnvart niður-
greiddri stóriðjunni sé vonlaus.
Hverjum á maður nú að trúa? Ég
get ekki að því gert að ég trúi frekar
fólki sem hefur nýtt sér þekkingu
sína, reynslu, hugmyndaflug og
áræði til að byggja upp einhver öfl-
ugustu útflutningsfyrirtæki Íslands-
sögunnar, ég trúi þeim frekar en
ráðherrum sem á unga aldri gengu
beint inn sinn flokk og hafa aldrei
tekið neina áhættu og aldrei komið
nálægt atvinnurekstri eða yfirleitt
látið sér detta nokkuð frumlegt í
hug. Mér er raunar fyrirmunað að
skilja að ráðherrarnir skuli komast
upp með að láta varnaðarorð for-
svarsmanna Marels og Bakkavarar
sem vind um eyru þjóta. Það hafa jú
margir fleiri varað við stórfelldri
uppbyggingu álbræðslu á Íslandi.
Hagfræðingarnir Sigurður Jóhann-
esson og Þorsteinn Sigurlaugsson
hafa gert það margoft, við litlar vin-
sældir. Ragnar Árnason prófessor í
hagfræði við HÍ sagði í Viðskipta-
blaðinu í haust að hagnaður þjóð-
arinnar af álbræðslunni væri lítill
sem enginn. Af hverju kipptist eng-
inn við? Ráðherrarnir hafa hingað til
haft mikið álit á skýrslum og álits-
gerðum Ragnars Árnasonar og
hampað þeim opinberlega þegar
mikið liggur við. Allt í einu hentar
það ekki lengur. Samt komust hag-
fræðingar og fjármálasérfræðingar,
sem skrifuðu skýrslu um álvæð-
inguna á Íslandi fyrir greining-
ardeild KB banka í haust, að svipaðri
niðurstöðu og Ragnar. Heildararður
þjóðarinnar af ábræðslunni er sára-
lítill miðað við aðrar útflutnings-
greinar: Þjóðararðurinn af einu
tonni af bræddu áli er 28 þúsund
krónur (þá er ekki dreginn frá mikill
umhverfiskostnaður), arðurinn af
einum erlendum ferðamanni er að
meðaltali 90 þúsund krónur og þjóð-
in fær í sinn hlut rúmlega 300 þús-
und krónur af einu tonni af þorski;
ellefu sinnum meira en fyrir eitt
tonn af áli. Segja þessar tölur ekki
eitthvað? Íslensk hátæknifyrirtæki
eru þegar byrjuð að flytja úr landi!
Af hverju er heildardæmið aldrei
rætt? Af hverju ráða stundarhags-
munir og heimtufrekir héraðs-
pólitíkusar ferðinni á Íslandi? Hvað
eru íslenskir stjórnmálamenn að
pæla? Hvað eru Íslendingar að
pæla? Hvar er sjálfstæðisfólkið sem
hefur alltaf gagnrýnt forræð-
ishyggju og inngrip ríkisvaldsins í
atvinnulífið? Hvar er samfylking-
arfólkið sem veit ósköp vel að stór-
iðjustefnan er að drepa niður fram-
tak fólksins? – Er ekki kominn tími
til að þið látið flokkshagsmuni víkja
fyrir þjóðarhagsmunum? Rísið upp
úr lágkúrunni og látið í ykkur heyra!
Framtak fólksins: Ákall
Ósk Vilhjálmsdóttir
fjallar um atvinnumál,
álver og byggðastefnu ’Íslensk hátæknifyr-irtæki eru þegar byrjuð
að flytja úr landi! Af
hverju er heildardæmið
aldrei rætt? Af hverju
ráða stundarhagsmunir
og heimtufrekir héraðs-
pólitíkusar ferðinni á Ís-
landi?‘
Ósk Vilhjálmsdóttir
Höfundur er myndlistarmaður og
leiðsögumaður.
Í GREIN í Morgunblaðinu sl.
sunnudag segir Guðlaugur Þór
Þórðarson alþingismaður að ég
hafi horft framhjá lækkun eign-
arskatts í nýlegum skrifum mín-
um um þróun skattbyrðar al-
mennings. Guðlaugur gefur í skyn
að þarna sé að finna hnökra í upp-
lýsingum mínum og niðurstöðum.
Þetta er rangt hjá þingmann-
inum. Í tölum mínum um skatt-
byrði fólks í ólíkum tekjuhópum
var miðað við heildarskatt-
greiðslur sem hlutfall af heildar-
tekjum. Heildarskattgreiðslurnar
náðu bæði til tekjuskatta og eign-
arskatta.
Það er rétt hjá þingmanninum
að eignarskattar hafa lækkað á
tímabilinu sem um ræðir. Lækk-
un þeirra vegur hins vegar lítið í
samanburði við hækkun skatta
vegna rýrnunar skattleysismarka
svo hún hverfur í skuggann.
Ég hef orðað þetta þannig að
stjórnvöld hafi lækkað skatta með
annarri hendi en hækkað þá með
hinni. Hækkunin var mun hærri
en lækkunin. Þess vegna jókst
nettó skattbyrði alls þorra al-
mennings, mest hjá lágtekjufólki.
Ef þingmaðurinn hefði lesið
skrif mín vandlega hefði hann séð
hvernig þetta var í pottinn búið og
sloppið við að fara með ofan-
greinda rangfærslu í Morgun-
blaðið.
Stefán Ólafsson
Misskilningur
alþingismanns
Höfundur er prófessor við
Háskóla Íslands.
MORGUNBLAÐIÐ birtir laug-
ardaginn 25. febrúar síðastliðinn, í
tíunda ef ekki tuttugasta sinn, enn
eitt tilbrigðið af grein Jakobs
Björnssonar, fyrrver-
andi orkumálastjóra,
um að álbræðslur á Ís-
landi séu sérstakt lán
fyrir lofthjúp jarð-
arinnar. Röksemda-
færsla Jakobs byggist
sem fyrr á tveimur
kenningum. Í fyrsta
lagi að það ál sem
brætt sé á Íslandi nýt-
ist í framleiðslu á elds-
neytisknúnum far-
artækjum og komi þar
í stað þyngri málma.
Þetta geri farartækin
léttari en þau væru ella og sparneyt-
nari á eldsneyti og því mengi þau
minna. Í öðru lagi að álframleiðsla á
Íslandi komi í stað samsvarandi
framleiðslu annars staðar á hnett-
inum og vegna þess að annars staðar
gangi álver fyrir rafmagni frá olíu-,
gas- og kolaknúnum raforkuverum
þá minnki brennsla þessara jarðefna
þegar framleiðslan flytjist til Íslands
þar sem notað er rafmagn frá vatns-
afls- og jarðhitaorkuverum. Síðan
setur Jakob magntölur inn í þessa
hugsmíð sína og reiknar út glæsilegt
framlag Íslands til baráttunnar
gegn gróðurhúsaáhrifum.
Röksemdafærslur Jakobs eru
erkidæmi um sérviskukenningar og
auðvitað bara skemmtilegar þangað
til stjórnmálamenn fara að nota þær
í áróðursskyni. Við fyrstu sýn eru
þær sannfærandi af því að þær fela í
sér viðurkenndar staðreyndir en
reynast við nánari athugun byggjast
á óréttmætum forsendum og röng-
um ályktunum.
Skoðum fyrst þá kenningu Jakobs
að álframleiðsla geri vélknúin far-
artæki léttari og því neyslugrennri
og minna mengandi. Allt trúlega
laukrétt þótt auðvitað megi segja að
tilvist álsins kunni að hafi seinkað
þróun annarra léttefna á borð við
þau sem notuð eru í m.a. nýju Air-
bus-þoturnar. Jakob dregur af
þessu þá ályktun að væri ál ekki
framleitt myndu þyngri efni vera
notuð í þess stað. Þarna byrjar Jak-
ob að fara út af sporinu í ályktunum
því jafnvel þótt við gefum okkur að
ál hafi leyst þyngri efni af hólmi í
flugvélum, bílum og járnbraut-
arvögnum, þá er ekki þar með sagt
að alls staðar þar sem ál er að finna
núna væri járn komið í þess stað ef
álsins nyti ekki við. Það vill til að
með áli og öðrum léttefnum hefur
verið þróuð ýmis tækni í vélknúnum
farartækjum þar sem ekki yrði not-
ast við járn. Nægir þar að nefna
mestan hluta allra flugvéla. Því er
merkingarlaust að gefa sér að þotu-
vængur eða skrokkur júmbó-þotu
væri gerður úr járni eingöngu og
reikna út eldsneytisnotkun slíkrar
skepnu til saman-
burðar við eldsneyt-
iseyðslu nútímaflug-
véla.
Almennt gefur auga-
leið að einhver ímynd-
aður farartækjafloti
mannkyns án léttefna á
borð við ál væri ekki
nema brot af því sem
flotinn í rauninni varð
með nýrri tækni. Þar af
leiðir að heildarnotkun
slíks hugarburðar úr
forneskju sem Jakob
notar til samanburðar
við raunveruleikann yrði minni en
farartækja dagsins í dag og heildar-
brennsla eldsneytis sömuleiðis. Til-
vist áls í smíði vélknúinna farar-
tækja hefur því valdið aukningu í
heildarnotkun þeirra og heildarelds-
neytisbrennslu þótt vissulega séu
nútímafarartæki sparneytnari hvert
um sig en fyrirrennarar þeirra voru.
Ál á af þessum sökum gildan þátt í
aukinni losun gróðurhúsaloftteg-
unda í andrúmsloftinu. Því er frá-
leitt að líta á framleiðslu þess yf-
irleitt – hvað þá framleiðslu þess á
Íslandi sérstaklega – sem happ fyrir
lofthjúp jarðar eins og Jakob heldur
fram.
Síðari kenning Jakobs byggist
líka á vanhugsuðum forsendum og
röngum ályktunum. Á sama hátt og
hann gerir ráð fyrir að ál í far-
artækjum hafi ekki breytt heild-
arnotkun þeirra þá gerir hann ráð
fyrir að álframleiðsla á Íslandi
breyti ekki heildarframleiðslu áls og
rafmagns á jörðinni og því hljóti að
draga samsvarandi úr hvoru tveggja
annars staðar á jörðinni þegar brætt
sé ál á Íslandi. En þarna er um
hrapallega einföldun að ræða. Inn í
þetta dæmi vantar algerlega að gera
grein fyrir því með hvaða hætti ál-
bræðsla á Íslandi myndi hugsanlega
draga úr framleiðslu eða fram-
leiðsluaukningu á áli annars staðar.
Slíkt myndi fyrst og fremst gerast
vegna verðbreytinga í kjölfar aukins
framboðs. Við aukið framboð lækkar
verð á áli, að öðru jöfnu. Alls ekki er
þó gefið að nákvæmlega þau álver
sem nota rafmagn frá gas-, olíu- eða
kolakyntum raforkuverum myndu
leggja upp laupana við þær að-
stæður uns nýtt jafnvægi næðist,
hvað þá að raforkan til þeirra fyndi
sér ekki nýja notendur ef svo færi. Á
hinn bóginn leiðir verðlækkun á áli
til verðlækkunar á m.a. bílum og
flugvélum og til aukinnar notkunar
þeirra og þar af leiðandi til aukinnar
brennslu á eldsneyti í lofthjúpi jarð-
ar með samsvarandi auknum gróð-
urhúsaáhrifum.
Jakob verður að sætta sig við þá
staðreynd að sú atburðarás sem ál-
bræðsla á Íslandi hrindir af stað er
ekki einföld röð orsaka og afleiðinga
heldur einkennist hún af gagnvirkni
þeirra áhrifavalda sem eru að verki.
Þannig er nú veruleikinn og þannig
er ekki síst hinn hnattræni veruleiki
efnahagslífsins og Jakob ætti að
gera sér það ómak að taka lítillega
tillit til hans næst þegar hann íhugar
að fá Morgunblaðið til að birta
greinina sína enn á ný.
Villukenningar um
vistvæn álver
Gunnlaugur Sigurðsson svarar
grein Jakobs Björnssonar um
álbræðslur á Íslandi ’Röksemdafærslur Jak-obs eru erkidæmi um
sérviskukenningar og
auðvitað bara skemmti-
legar þangað til stjórn-
málamenn fara að nota
þær í áróðursskyni.‘
Gunnlaugur Sigurðsson
Höfundur er lektor við
Kennaraháskóla Íslands.
BRÉF TIL BLAÐSINS
Morgunblaðið Kringlunni 1 103 Reykjavík  Bréf til blaðsins | mbl.is
EFTIR að Gallup birti tölur um
áhorf sjónvarpsstöðva í janúar s.l.
hefur brotist út lítið auglýs-
ingastríð milli Ríkissjónvarpsins
og Stöðvar 2. Báðar stöðvarnar
hafa birt heilsíðuauglýsingar í
dagblöðum þar sem því er hampað
hversu gott áhorf sé á þá íslensku
dagskrárþætti sem stöðvarnar
sýna. Könnunin sýnir skýrt og
greinilega að íslenskir sjónvarps-
áhorfendur vilja sjá íslenskt efni á
skjánum – dagskráin sem kemst á
toppinn í þessari könnun er ís-
lensk. Hjá Stöð 2 kemst erlent
efni í sjöunda sæti og hjá RÚV í
tíunda. Ráðamenn beggja stöðv-
anna sjá ástæðu til þess að kosta
töluverðu auglýsingafé til að
benda á hversu vel þær standa sig
í samkeppninni um áhorfendur.
Og tilgangur auglýsinganna er sá
að sannfæra auglýsendur um að
þeir eigi að auglýsa hjá RÚV eða
Stöð 2.
En hér kemur skondin stað-
reynd til sögunnar – hvorug stöðin
leggur áherslu á að sýna íslenskt
sjónvarpsefni. Eftir að dagskrá
þeirra hefur verið greind í frum-
þætti þá blasir það við að mjög lít-
ill hluti hennar sem er íslenskur.
Hjá RÚV er íslensk dagskrárgerð
að meðaltali 7–8% og hjá Stöð 2
um 4% þegar best lætur. Sé frétt-
um bætt við þá nær hlutfallið um
15% hjá RÚV en um 17% hjá Stöð
2.
Það er einhver hugsanavilla í
gangi hjá stjórnendum sjónvarps-
stöðvanna. Ef kannanir sýna að
viðskiptavinir þeirra vilja sjá ís-
lenska dagskrá þá getur það varla
verið rökrétt að yfir 80% dag-
skrárinnar séu ekki íslensk. Þetta
líkist því að kaupmaður fylli hillur
verslunar sinnar með vörum sem
fáir vilja kaupa en eigi hinsvegar
lítið til af þeim vöruflokkum sem
viðskiptavinirnir vilja helst kaupa.
Og ef hann tekur síðan uppá því
að birta stórar auglýsingar um
ágæti vörunnar sem hann á lítið
sem ekkert af – ja, þá væri hann
a.m.k. talinn lélegur kaupmaður.
HJÁLMTÝR HEIÐDAL
kvikmyndagerðarmaður,
Laufásvegi 54, Reykjavík.
Auglýsingastríð RÚV
og Stöðvar 2
Frá Hjálmtý Heiðdal: