Morgunblaðið - 12.11.2007, Síða 17

MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 12. NÓVEMBER 2007 17
MENNING
Skólastjórar! Kennarar!
Nemendur!
Í tilefni af 200 ára fæðingarafmæli
Jónasar Hallgrímssonar hefur
Bókaútgáfan Hólar gefið út
þessa kennslubók, ætlaða
nemendum í 7., 8. og 9. bekk.
Er hún ekki kjörið viðfangsefni
í tengslum við dag
íslenskrar tungu?
Fyrirspurnir og pantanir:
holar@simnet.is M
bl
9
27
25
7
SEX myndhöfundar keppa að þessu sinni um heið-
ursverðlaun Myndstefs, myndhöfundasjóðs Íslands,
sem forseti Íslands afhendir næstkomandi fimmtudag
í Listasafni Íslands. Þetta er í þriðja sinn sem verð-
laununum er úthlutað en þau eru veitt fyrir afburða
framlag til myndlistar, framúrskarandi myndverk eða
sýningu.
Verðlaunin nema samtals einni milljón króna.
Landsbanki Íslands leggur til helming verðlaunafjár-
ins en hinn helmingurinn kemur úr sjóðum Mynd-
stefs.
Myndhöfundarnir sem tilnefndir eru að þessu sinni
eru:
 Halldór Baldursson teiknari fyrir liprar og
skemmtilegar myndskreytingar á barnabókum og
skopmyndir í Viðskiptablaðinu og 24 stundum.
 Hreinn Friðfinnsson myndlistarmaður fyrir ein-
stakt og hrífandi framlag til íslenskrar myndlistar.
 Ilmur María Stefánsdóttir, myndlistarmaður og
leikmyndahöfundur, fyrir afar sérstæð og hugvits-
samleg verk sem oftar en ekki ramba á mörkum
myndlistar og hönnunar.
 Katrín Elvarsdóttir ljósmyndari fyrir listræna og
tilgerðarlausa nálgun við viðfangsefni sitt.
 Ólöf Nordal myndlistarmaður fyrir tvö afbragðs-
góð verk í almenningsrými, altaristöflu Ísafjarð-
arkirkju og minningarreit um Bríeti Bjarnhéð-
insdóttur.
 Pálmar Kristmundsson arkitekt fyrir skýrt hugs-
aðar og fallega mótaðar byggingar í gegnum tíðina.
Sex aðildarfélög
Kallað var eftir ábendingum frá aðildarfélögum
Myndstefs, sem og frá einstökum félagsmönnum, og
úr þeim hópi voru sexmenningarnir valdir af þriggja
manna dómnefnd. Hana skipuðu Áslaug Thorlacius
myndlistarmaður, Björgólfur Guðmundsson, stjórn-
arformaður Landsbanka Íslands, og Margrét Harð-
ardóttir arkitekt.
Innan vébanda Myndstefs eru á fjórtánda hundrað
manns í sex aðildarfélögum: Sambandi íslenskra
myndlistarmanna, Ljósmyndarafélagi Íslands, Félagi
íslenskra teiknara, Félagi grafískra teiknara, Arki-
tektafélagi Íslands og Félagi leikmynda- og búninga-
höfunda. Einnig eiga aðild að Myndstefi allmargir
erfingjar að myndhöfundarétti.
Tilnefningar til heiðurs-
verðlauna Myndstefs 2007
Ólöf
Nordal
Pálmar
Kristmundsson
Katrín
Elvarsdóttir
Ilmur
Stefánsdóttir
Halldór
Baldursson
Hreinn
Friðfinnsson
Í HIRSLUM okkar
geymum við oft hug-
leiðingar eða minn-
ingar og jafnvel svip-
myndir af fólki.
Fæstir hafa fyrir því
að fara í hirsluna og
hrista minnispunkt-
ana saman í bók.
Baldur Óskarsson
hefur þó látið verða
úr því í bók sem hann
nefnir Í vettling
manns og vísar þar til
kviðlings: ,,Margt er
smátt í vettling
manns…“ Hér er því
á ferðinni smælki af
ýmsu tagi ,,raðað
útfrá því sjónarmiði að hafa enga
reglu“. Þetta er margvíslegt efni,
sögur af samferðamönnum, skáld-
um, útvarpsmönnum og listamönn-
um, hugleiðingar um listina og
skáldskapinn, kátlegar sögur af
skrýtnum körlum og svona mætti
lengi telja.
Í þessum brotum birtist Baldur
okkur sem þægilegur viðmælandi
því að oft fær textinn á sig blæ frá-
sagnar velþjálfaðs frásagnarmanns
sem rabbar við mann yfir kaffibolla
á kaffihúsi, ekki síst sögur hans af
álíka ólíkum persónum og Sjón og
Lása kokki, Dieter Roth og Guð-
mundi tréhesti. Þetta eru mikilvæg
minningarbrot þó að þau þyki eng-
in stórtíðindi. Stíllinn verður sums
staðar leikrænn og stundum kemst
höfundurinn á flug
eins og í umfjöllun um
duende eða dunanda
en svo nefnir hann það
fyrirbæri.
Baldur grípur á
ýmsum þjóðfélags-
málum, svo sem
græðgi sjómanna,
bænda og annarra
gagnvart landi og mið-
um, ljóðið verður hon-
um að viðfangsefni og
listin í ýmsum mynd-
um. Það er kímni í
þessu smælki og per-
sónuleg nánd. Engin
þörf er á því að vera
sammála höfundi um
allt það sem hann fjallar um. Þá
væri lítið varið í orðræðuna enda
er hann ekkert sérstaklega að
setja hömlur á mál sitt frekar en
menn gera við kaffiborðið.
Það má hafa gaman af þessu riti.
Það er lipurlega skrifað þó að varla
verði slíkt brotakex borið fram á
háborði þess hátimbraða bók-
menntavettvangs. Til þess er það
allt of alþýðlegt.
Smælki
BÆKUR
Svipmyndir
Í vettling manns
Skafti Þ. Halldórsson
Baldur Óskarsson
Eftir Baldur Óskarsson
Fámenna bókafélagið. 2007 – 158 bls.
AYAAN Hirsi Ali lýsir kostulegu
samtali í síðari hluta bókar sinnar
Frjáls. Hún er þá búin að koma sér
nokkuð vel fyrir í Hollandi, farin að
stunda nám við Há-
skólann í Leiden og
efasemdir um íslam
sækja að henni. Þá
hringir gamall vinur
frá Sómalíu, ímaminn
Abshir, nú búsettur í
Sviss. Hún segist efast
um heilagleika Kór-
ansins, veltir því fyrir
sér hvað geti fært
henni sönnur á tilvist
helvítis eða himnaríkis
og spyr hvort engl-
arnir í íslam séu eitt-
hvað líkir þeim
kristnu, „í hvítum
kyrtlum og með feitar
kinnar“. „Nei,“ svarar
Abshir „englar múslima eru gjör-
ólíkir. Þeir eru ekki með vængi“ (bls.
278).
Svarið dregur fram þau sannindi
trúarbragðanna sem erfiðast er fyrir
hinn trúaða að skilja, hvað þá sætta
sig við: Að mörkin á milli mannlegrar
ímyndunar og guðlegs veruleika
virðast hopa og leysast upp um leið
að reynt er að átta sig á þeim. Því
betri sem spurningarnar verða, þeim
mun þokukenndari verða svörin.
Þó að ekki sé hamrað á einni nið-
urstöðu bókarinnar, er augljóst hvað
það er sem Ayaan Hirsi Ali telur að
komi í veg fyrir að menn haldi áfram
að spyrja gagnrýninna og ágengra
spurninga. Það er óttinn við að brjóta
gegn hefð og valdboði og – eins og í
tilfelli Abshirs – óttinn við helvíti.
„Abshir var gáfaður, góður og örlát-
ur en hann var óttasleginn. Hræddur
við englana sem myndu yfirheyra
hann eftir dauðann um hollustu hans
við Allah og Spámanninn. Hann ótt-
aðist að falla á prófinu og eilíft helvíti
biði hans“ (bls. 278-279).
Er hægt að setja sig í spor fólks
sem óttast í raun og veru að það
muni kveljast í helvíti til eilífðar fylgi
það ekki í einu og öllu bókstaf trú-
arinnar? Er hægt að áfellast þá sem
halda að félagsleg útskúfun sé aðeins
undanfari eilífrar útskúfunar? Er
hægt að ímynda sér þann lamandi
ótta sem fylgir sannfæringunni um
að mistök kunni að kosta mann sálu-
hjálp til eilífðar?
Vörn hins veraldlega samfélags
Frjáls hefur vakið mikla og verð-
skuldaða athygli um allan heim frá
því að hún kom út í
Bandaríkjunum
snemma á þessu ári.
Hún segir sögu höfund-
arins, af uppvexti henn-
ar í Sómalíu, Saudi-
Arabíu, Eþíópíu og
Kenía og af því hvernig
hún sótti um flótta-
mannahæli í Evrópu og
tókst svo á skömmum
tíma að koma sér fyrir í
hollensku samfélagi,
afla sér menntunar og
skapa sér lífsviðurværi
og hvernig hún vakti at-
hygli í hollenskum
stjórnmálum og varð
loks einn þekktasti
stjórnmálamaður Hollendinga á al-
þjóðavettvangi. Bókin er í senn
þroskasaga og saga pólitískrar bar-
áttu frá sjónarhóli konu sem hefur
heilsteypta og yfirvegaða lífssýn.
Hún er ævisaga en tilgangur hennar
er þó alls ekki að segja frá merkilegu
lífshlaupi flóttamanns sem nær að
fóta sig í vestrænu samfélagi. Saga
Ayaan Hirsi Ali gerir lesandanum
fyrst og fremst ljóst hve nátengdur
veruleiki múslima í Afríku og Mið-
austurlöndum er hinni kristnu Evr-
ópu. Evrópumenn geta ekki haldið
áfram að gera lítið úr þeim vanda
sem stöðugt nánara sambýli við
múslima skapar innan Evrópu. En
þeir geta ekki heldur vígvæðst og
snúist í vörn gegn múslimum. Þenn-
an veruleika tekst Ayaan Hirsi Ali að
draga fram með sláandi skýrum
hætti. Hún bendir Evrópumönnum á
að samskipti þeirra við innflytjendur
úr löndum múslima, skilyrðin sem
þeir skapa þeim og kröfurnar sem
þeir gera til þeirra sé ekki bara
spurning um réttindi hópa til eigin
menningar og tungumáls heldur snú-
ist þetta um hvers konar samfélag
við viljum að Evrópuríki skapi. Þetta
er nýr veruleiki í Evrópu, orðinn til á
síðustu 20-30 árum. Og það er mikið í
húfi: Öll hin veraldlega stjórnmála-
menning Vesturlanda. Þess vegna
verða Evrópumenn að standa vörð
um hana, meðal annars með því að
hafna hvers kyns trúvæðingu op-
inbers lífs, ekki síst skólakerfisins.
Þó að Ayaan Hirsi Ali fari ekki út í
þá sálma má segja að sótt sé að hinu
veraldlega samfélagi úr tveimur átt-
um, því bókstafstrú á sér sterka hefð
í hinum kristnu Bandaríkjum líka og
þaðan heyrast stöðugt frekjulegri
raddir sem heimta að frásagnir Bibl-
íunnar séu lagðir að jöfnu við verald-
legar skýringar á náttúrunni.
Ayaan Hirsi Ali tekst að sameina
tvennt sem sjaldnast fer saman:
Annars vegar reynir hún að sýna
fram á að grimmd, ofbeldi og kúgun,
einkum kvennakúgun, séu ekki tíma-
bundnar öfgar islamskra bókstafs-
trúarmanna sem aðstæður í heim-
inum hafa kallað fram, heldur
óaðskiljanlegur hluti ritningar og
boðunar íslams. Hins vegar dregur
hún upp mynd af fólki, ættmennum
og vinum, sem gefur lesandanum
merkilega innsýn í hugsunarhátt
þess og ástæður hans. Bókin undir-
strikar að það er hægt að skilja án
þess að samþykkja og hún gerir les-
andanum ljóst hvílíkt risaverkefni er
framundan eigi Evrópumönnum að
takast hvorttveggja: Að varðveita
hina frjálsu og opnu stjórnmála-
menningu sína og lifa í sátt og sam-
lyndi við múslima innan og utan
landamæra Evrópu.
Afstæðishyggja og hlutleysi
Ayaan Hirsi Ali talar í bókinni um
afstæðishyggju sem einkenni Evr-
ópumenn og tekur þar undir með
þeim sem hafa gagnrýnt fjölmenn-
ingarhyggjuna sem um nokkurt
skeið hefur einkennt viðhorf margra,
ekki síst á vinstri vængnum, til vax-
andi flóru innflytjenda. En það er
iðulega tómahljóð í þessari gagnrýni
og því miður gildir sama um umfjöll-
un Ayaan Hirsi Ali. Hún lætur duga
að hafna afstæðishyggju almennt án
þess að gera nokkra tilraun til að út-
skýra hvað í henni felst, en virðist
gefa sér að afstæðishyggja sé algjört
hlutleysi um verðmæti sem gangi
jafnvel svo langt að hafna því alfarið
að hægt sé að hafa skoðun á, hvað þá
fordæma, það sem tilheyri menningu
eða trúarbrögðum annarra hópa en
eigin. Sé slík afstæðishyggja tekin
alvarlega hljóta menn að yppta öxl-
um yfir grimmd og kúgun á þeim
forsendum að fulltrúar einnar menn-
ingar geti ekki fordæmt það sem við-
tekið er innan annarrar menningar.
En afstæðishyggja getur verið af
tvennu tagi. Hún getur vissulega
birst í því að menn hafni almennum
réttlætingum á venjum og athöfnum.
En þó er hófsamari skilningur á af-
stæðishyggju bæði eðlilegri og rétt-
ari. Þá birtist afstæðishyggja ekki í
höfnun hinna almennu sanninda,
heldur einungis í þeirri afstöðu að
engin sannindi trúar eða menningar
séu algild eða hafin yfir gagnrýni og
efasemdir, eigin þar með talin. Ef
fyrri tegundin er afstæðishyggja
minnimáttarkenndarinnar, þá er síð-
ari tegundin afstæðishyggja frjáls-
lyndisins sem lætur ekki fordóma
eða fyrirframgefnar skoðanir ráða
ferðinni, en krefst alltaf samræðu og
raka.
Þeir sem ráðast gegn vestrænni
afstæðishyggju falla því miður oft í
þá gryfju að gera ekki nógu skýra
grein fyrir því hvað það er í afstæð-
ishyggju sem þeir telja rangt og
skaðlegt. Þess vegna er hætt við að
kjarninn í vestrænum hugs-
unarhætti fari forgörðum og í stað
þess að leggja sig fram um að skilja
og rökræða taki Evrópumenn að
skylmast við múslima með sannindi
sinnar menningar að vopni, að hætti
bandarískra bókstafstrúarmanna.
Pragmatismi
Með bók sinni tekst Ayaan Hirsi
Ali að hefja sig upp yfir marga þræt-
una á vettvangi stjórnmála og sýna
að hún hefur yfirsýn og skilning yf-
irburðamanneskjunnar. Í frásögn
hennar slær það lesandann hvað hún
er fljót að læra og snögg að draga
eldskarpar ályktanir af reynslu sem
margir hefðu gengið í gegnum án
þess að taka eftir neinu, eða án þess
að hugsa um nokkuð nema sjálfan
sig. Allt viðhorf hennar, að minnsta
kosti eftir að hún er komin til þroska
í hollensku samfélagi um miðjan tí-
unda áratuginn, ber vitni þeirri öfga-
lausu pragmatísku sýn sem líka ein-
kennir stjórnmálamenn á borð við
Nelson Mandela eða hugsuði eins og
Amartya Sen, indverska hagfræð-
inginn sem fékk nóbelsverðlaun fyrir
nokkrum árum.
Sen lýsti því einu sinni í viðtali
hvernig hann hefði reynt að útskýra
fyrir föður sínum að hann væri trú-
laus og faðir hans svarað af bragði –
já, en þú ert samt hindúi. Þú ert bara
fylgismaður veraldlegs hindúisma.
Þetta, að geta varðveitt sjálfsmynd
og siðmenningu, án þess að sitja fast-
ur í neti bókstafstrúar; viðurkennt
trúleysi og virt trú í veraldlegu sam-
félagi, er leiðin út úr martröð trúar-
legrar kúgunar.
Ayaan Hirsi Ali lýsir líka sam-
skiptum við föður sinn – fordæmingu
hans fyrst og svo hálfvolgri fyr-
irgefningu og jafnvel viðurkenningu.
Samtalið við föðurinn er slitrótt. Þeg-
ar bókinni lýkur er hægt að vona að
því sé ekki lokið, þótt það liggi niðri
um sinn.
Þýðing Árna Snævarr er lipur og
sannfærandi. Þó get ég ekki annað
en furðað mig á titli bókarinnar. Á
frummálinu heitir hún Heiðingi (Infi-
del) en í íslensku þýðingunni fær hún
heitið Frjáls. Sérkennileg gelding á
bókartitli það.
Englar múslima hafa ekki vængi
BÆKUR
Stjórnmál
Eftir Ayaan Hirsi Ali, 359 bls., þýðandi
Árni Snævarr. Veröld, 2007.
Frjáls
Jón ÓlafssonAyan Hirsi Ali