Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.04.1988, Blaðsíða 2

Náttúrufræðingurinn - 01.04.1988, Blaðsíða 2
Brynjúlfi Jónssyni 1862". Þar segir: „. . . hraunið er fyrir víst komið austan af Landmannaafrétti, máske fyrst þang- að norður úr Heklu". Brynjúlf ur Jónsson frá Minnanúpi var brautryðjandi í forn- leifafræði á íslandi og er kunnastur sem frábær vísindamaður í þeirri grein. Hitt hefur farið framhjá flestum, að hann var einnig mjög glöggur á jarðfræði þótt hann fengist annars lítið við þá fræði- grein. Brynjúlfur skrifaði fleiri Þjórsár- dalslýsingar en þá sem hér var vitnað í. Sú síðasta er hin kunna grein „Um Þjórsárdal" sem birtist í Árbók Forn- leifafélagsins 1885 en hún mun skrifuð árið 1880. Brynjúlfur nefnir hraunið aldrei neinu einstöku nafni. „Hraun þetta" -segir hann um hraunið í Þjórsárdal- „er einn hluti hins mikla hraunflóðs, sem runnið hefur austan af Landmanna afrjetti og ef til vill komið fyrst úr Heklu og flotið fram milli Valafells og Búrfells; liggur það undir jarðveginum í því nær allri Landssveit, Núps- og Hofsheiðum í Eystra hreppi, Árnesinu, Skeiðum mest- öllum, Lága-Flóanum, Eyrarbakka og allt fram í sjó". í þessari skarpskyggnu lýsingu kemur fram sú skoðun að allt hraunflæmi Tungnárhraunanna sé myndað í einu gosi. Sú var líka skoðun jarðfræðinga fram á miðja 20. öld. Brynjólfur frá Minnanúpi áttaði sig þó á því síðar, að svo mundi ekki vera, þótt enginn virðist hafa gefið því neinn gaum. í Árbók Fornleifafélagsins 1907 og aftur 1911, bendir hann á að Gloppubrún á Landi sé hraunjaðar yngra hrauns ofan á Þjórsár- hrauni. Brynjólfur lætur sér nægja að segja að hraunið hafi komið austan af Landmannaafrétti, en þvertekur ekki fyrir þá skoðun Jónasar Hallgrímssonar að það kunni að vera úr Heklu. Þorvaldur Thoroddsen (1911) er ná- kvæmari í staðsetningu gosstöðvanna og telur „hraunið" runnið frá Veiðivötnum. í Lýsingu Islands hefur hann ritað grein- argóða lýsingu á útbreiðslu þess. Þar giskar hann á að rúmmál þess sé um 40 km3. Það má kallast nokkuð nærri lagi, því að hér er Þorvaldur að tala um allt hraunaflæmið frá Veiðivatnasvæðinu að Þjórsárhrauninu meðtöldu. Guðmundur Kjartansson lýsir Þjórsár- hrauni í Árnesingasögu sinni (1943). Þar telur hann engan vafa leika á því „að allt hraun á hinni 100 km leið frá ósum Þjórsár eða Ölfusár og spölkorn upp með Tungná er sama flóðið". Árið 1947 er Guðmundur Kjartansson enn sama sinnis í skýrslu til Raforkumálastjóra, sem hann skrifaði ásamt dr. L. Hawkes. Árið 1949 breyttust skoðanir jarð- fræðinga og Þjórsárhrauninu var skipt í tvennt. Sigurður Þórarinsson lýsir því í riti sínu Laxárgljúfur and Laxárhraun (1951). „Þar til nú nýverið hefur Þjórsár- hraunið, sem teygir sig frá Veiðivötnum allt til suðurstrandarinnar, verið talið eitt einstakt hraun. Snemmsumars 1949 fann ég mér til furðu í jarðvegssniðum sem grafin voru skammt vestur af Þjórsá, milli Þjófafoss og Búrfellsháls að lögin H5 og H4 voru bæði til staðar á Þjórsár- hrauninu á meðan H4 hafði ekki fundist í sniðum sem ég hafði fram að því grafið austan Þjórsár. Þetta var ákveðin vís- bending um að tvær hraunelfur hefðu runnið yfir svæðið milli Búrfells og Sauðafells. Nokkrum vikum síðar fann Guðmundur Kjartansson þykk lög af fokjarðvegi og gjósku milli tveggja hraunlaga í eystri vegg Þjórsárgljúfursins við Þjófafoss - örugg sönnun þess að tvö hraun hefðu flætt þar um". Guðmundur Kjartansson (1954) sté síðan feti framar í „Skýrslu um jarðfræði- athuganir á vatnasviði Þjórsár sumarið 1953": „Eitt af hinum eldri Þjórsárhraun- um - sennilega hið allra elsta - hefur runnið alla leið til sjávar. Hjá Laugar- dælum og víða niðri í Flóa hefur verið borað í gegn um það og þykktin reynzt
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.