Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.04.1988, Blaðsíða 48

Náttúrufræðingurinn - 01.04.1988, Blaðsíða 48
göngu frumstæð basölt í eldgosunum. Þetta er hið dæmigerða sprungusveims- stig. Er líður á þróunarsögu kerfisins, breytist samsetning kvikunnar, basöltin verða þróaðri sem kallað er, gosvirknin safnast meir saman á afmarkað svæði inn- an hins upphaflega sprungusveims og jarð- hitakerfi fara að koma fram á yfirborðinu. Gosin virðast jafnframt fara minnkandi um leið og þeim fjölgar. Þetta er eins kon- ar millistig í þróuninni. En við þetta bygg- ist gjarnan upp einhvers konar fjallaklasi eða bálkur, einhvers staðar innan kerfis- ins, þar sem framleiðnin er mest. Þetta kallast megineldstöð. Eftir að hún verður áberandi fyrirbæri á þessu kerfi er ísúr og einkum súr bergkvika gjarnan farin að berast til yfirborðsins í eldgosum. Kviku- kerfið undir eldstöðvakerfinu hefur tekið verulegum breytingum engu síður en yfir- borðsfyrirbærin og ferlin, sem að þeim standa. Megineinkenni þessara breytinga í kvikukerfinu er að margra dómi það að til verður kvikuhólf undir megineldstöðinni á litlu dýpi. Þar er ætíð til staðar umtalsvert magn af bergkviku nærri yfirborði, sem ekki var áður. Ef þetta hólf nær upp á verulega lítið dýpi getur svo farið að þak þess bresti og jarðskorpan sígi ofan í kvikuhólfið um leið og kvikan streymir úr því og þar verður þrýstingsléttir, venjulega í stórgosi. Þá verður til askja í eldstöðinni. Þannig myndaðist Öskjuvatn í og eftir gos- ið 1875. Þannig er í stuttu og einfölduðu máli þróunarsaga eldstöðvakerfis. Eld- stöðvakerfi, sem eru á reklausu gosbeltun- um, þróast öðruvísi og haga sér í flestum atriðum á annan hátt. Um það vitum við þó miklu minna, meðal annars vegna þess að þau eru flest ekki eins virk og kerfi rek- beltanna. Auk þess hafa þau ekki verið jafn mikið rannsökuð á síðustu árum, þeg- ar frá er talin Hekla. Mér sýnist það einna helst vera van- hæfni höfundar til þess að sjá fyrir sér þró- unarsögu eldstöðvakerfis og tilhneiging hans til alhæfinga um, að öll eldstöðva- kerfi landsins séu eins, hagi sér eins og séu helst öll á sama stigi þróunar eða aldurs og að jafn mikið sé vitað um þau öll, sem veldur því að frásögn hans verður hvorki skýr né einföld og að heildarmyndin af eldstöðvakerfi verður ekki sannfærandi. Nú er það fjarri því að eldstöðvakerfin séu jafn lík innbyrðis og bókin gefur til kynna. Mismunur þeirra er í raun svo mikill í viss- um tilvikum að ég tel afar hæpið að það sé gerlegt að troða þeim öllum undir sama hatt. Það er ljóst að veigamikill munur er á flestum þáttum eldvirkninnar eða öllum á rekbeltunum og svo hinum beltunum þar sem rek á sér ekki stað. Þetta ætti í sjálfu sér að vera nægjanlegt til þess að menn fari með gát í alhæfinguna um þessi kerfi. Hvað er t.d. líkt með Snæfellsjökli og Kröflu, þegar að er gáð? Sú ákvörðun að halda stíft við eldstöðvakerfi sem ramma að umfjölluninni, leiðir til þess að einstakar eldstöðvar frá umræddu 10.000 ára tímabili falla í skuggann af kerfinu, sem þeim er komið fyrir í. Þær fá þvf ómerkilega umfjöllun og myndin af fjöl- breytileika íslenskrar eldvirkni verður fá- tæklegri. Ég nefni hér af handahófi jafn ólíkar eldstöðvar og Eldgjá, Skjaldbreið, Grænavatn, Valagjá, Hverfjall og Hraun- bungu. Annað atriði sem ég er ekki sáttur við er meðhöndlun höfundar á rekbeltum og gosbeltum, þ.e.a.s. skipting hinna eld- virku svæða í einingar með ólíka virkni og sem gegna ólíku hlutverki í heildarþróun jarðskorpunnar. Öll eldvirk svæði á land- inu ganga yfirleitt sameiginlega undir nafninu gosbelti. Það er því ótækt að kalla aðeins hluta þeirra þessu nafni. Rekbelti og reklaus væri nær lagi, ef nota á land- rekið til að greina þau að. En hvað er líka rekbelti að gera frá Skjaldbreið norður um Langjökul, ef þverbrota- og jarðskjálfta- beltið, sem hliðrar landrekinu, liggur um lágsveitir Suðurlands? Á bls. 10 kemur í ljós að þau belti, sem Ari Trausti kallar gosbelti, eru líka hliðar- gosbelti. Það hugtak er hins vegar hvergi skilgreint. Til hliðar við hvað er það og hvers vegna? Hvernig er virkni þess frá- brugðin virkni annarra belta? Mér sýnist hér vera hið sama uppi á teningum og áð- ur um „miðjuna"; illa hugsað og óskil- greint hugtak er sett í umferð í textanum og leiðir einungis til ruglingslegrar frá- sagnar, mest vegna þess að höfundur hef- ur takmarkaðan áhuga á ferlum þeim sem 48
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.