Náttúrufræðingurinn

Ukioqatigiit

Náttúrufræðingurinn - 1994, Qupperneq 54

Náttúrufræðingurinn - 1994, Qupperneq 54
eiginlegur hali hafí enn ekki myndast, af því að yfirborð þeirra er ekki vel afmarkað og því eru þær þokukenndar að sjá fremur en punktlaga. Er nær sól kemur fer sól- vindurinn' ásamt útgeislun sólar að feykja burt efni hjúpsins og myndast þá hali halastjömunnar. Þar sem sólvindurinn blæs alltaf frá sól er stefna halans sömuleiðis alltaf í átt frá sólinni og getur hann orðið feykilega langur, allt að 150 milljón kíló- metrar. Hversu áberandi á næturhimni halastjama í innri hluta sólkerfísins verður fer eftir ýmsu og ræður þar mestu inn- byrðis afstaða sólar, jarðar og halastjömu þegar halastjarnan er sem næst sól. Halastjarna Halleys Halastjama Halleys er líklega þekktasta halastjaman. Hún hefur umferðartíma sem er um 76 ár og heimsótti síðast innsta hluta sólkerfisins um áramótin 1985-86. Nokkr- ar geimflaugar voru þá sendar í átt að henni til margvíslegra mælinga. Sumar geimflaugamar fóru þvert í gegnum hjúp- inn allt niður í 600 km íjarlægð frá kjarn- anum og gerðu alveg einstakar mælingar á efnasamsetningu hjúpsins, auk þess sem mjög góðar myndir náðust af kjamanum. Gátu menn þá í fyrsta sinn mælt með einhverri nákvæmni uppgufun ísefna af kjamanum. ÁHRIF REIKISTJARNA Auk sólarinnar geta massamestu reiki- stjömurnar haft áhrif á brautir halastjama. Slíkt gerist til dæmis ef halastjarnan fer nærri Júpíter þegar hún kemur inn í innri hluta sólkerfísins. Þá geta áhrifín orðið það mikil að braut halastjömunnar breytist vemlega. Sem fyrr segir fylgir stærstur hluti halastjama mjög aflöngum brautum með mjög langan umferðartíma um sól. Minnihlutinn er á brautum sem vart ná út úr sólkerfinu og hafa þær allar tiltölulega stuttan umferðartíma eða minni en 200 ár. Líklegast er talið að stóru reikistjörnurnar hafí breytt brautunum á þennan veg og í raun fangað þær innan sólkerfísins. 1 Sólvindurinn er straumur rafeinda og róteinda sem sólin blæs út í geiminn. JÚPÍTER Júpíter er stærsta og massamesta reiki- stjama sólkerfísins og vel sýnileg frá jörðu. Hún er að mestu fljótandi og hulin þykkum og ógegnsæjum lofthjúp. Þrátt fyrir að efstu lög gufuhvolfsins séu mjög greinileg frá jörðu, jafnvel í litlum sjón- aukum, er lítið vitað með vissu um innri gerð reikistjömunnar. Líklegt hefur verið talið að hún hafí fastan kjarna og jafnvel möttul mestmegnis úr málmkenndu vetni. Um það er þó ekki vitað með vissu. Júpíter er einnig sú reikistjama sólkerfísins sem hraðast snýst um möndul sinn. Svo mikill er snúningshraðinn að sólarhringurinn er þar tæpar 10 klukkustundir. Fjögur stærstu tungl Júpíters eru oft nefnd Galileó- tunglin, en ítalinn Galíleó Galílei sá þau fyrstur manna árið 1610 í litlum stjömu- sjónauka sem hann hafði smíðað. Galíleó- tunglin em enn í miklu uppáhaldi meðal áhugamanna um stjömufræði vegna þess hve auðvelt er að fylgjast með þeim. Frekari rannsóknir á Júpíter verða framkvæmdar er geimflaugin Galíleó kemur að reikistjömunni í desember 1995, en hún mun þá meðal annars senda mælitæki niður í lofthjúpinn. Vonast er til að þannig megi fá mun ítarlegri upp- lýsingar um eiginleika reikistjömunnar en mögulegt er héðan frá jörðinni. SAGAN ShOEMAKER-LeVY 1993e finnst Halastjaman sem hér er til umljöllunar fannst þann 25. mars 1993 á myndum sem teknar höfðu verið nætumar tvær á undan. Það voru Shoemaker-hjónin ásamt David Levy sem uppgötvuðu halastjömuna og samkvæmt venju hlaut hún nafnið Shoe- maker-Levy 1993e, en verður hér á eftir kölluð SL9 (9. halastjarnan sem Shoe- maker-Levy þrenningin uppgötvar; Levy 1993). Það var strax greinilegt á fyrstu myndunum að hér var ekki um venjulega halastjömu að ræða. Hjúpurinn virtist ffemur ilangur og breiður hali stefndi út ífá honum. A næstu dögum og vikum sýndu athuganir með stórum sjónaukum að hér 132
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80
Qupperneq 81
Qupperneq 82
Qupperneq 83
Qupperneq 84
Qupperneq 85
Qupperneq 86
Qupperneq 87
Qupperneq 88

x

Náttúrufræðingurinn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.