Morgunblaðið - 03.05.2009, Síða 34

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 3. MAÍ 2009
ÝMSIR frambjóð-
endur fullyrða að í
prófkjörum fyrir kosn-
ingar tíðkist oft að kos-
ið sé á landfræðilegum
grunni. Í rauninni er
eðlilegt að fólk hyllist
til þess að velja þá
frambjóðendur sem
það þekkir og treystir
best til að vinna fyrir
heimabyggð sína eins
og kjördæmið allt. En það geta verið
fleiri ástæður til þess að kjósendur
hvers lista stjórnmálaflokkanna
skipi sér í hópa. Sumir taka sig sam-
an um að veita konum brautargengi,
meðan aðrir hyllast til að kjósa
karla. Evrópusambandið klýfur
heila flokka, og stundum er svoköll-
uð grasrót flokksins að verulegu
leyti á öðru máli en forystan, eins og
alkunnugt er.
Við þetta væri ekkert að athuga,
ef tilhögun prófkjörs eða kosninga
tryggði að þessir hópar fengju kosna
fulltrúa í sem sanngjörnustu hlutfalli
við stærð hópanna sem standa að
hverjum lista. Það væri lýðræði og
jafnræði sem ætla má að frambjóð-
endur listanna vilji hafa í heiðri. En
þessu jafnræði er því miður ekki að
heilsa, hvorki í prófkjörum né al-
þingiskosningum.
Prófkjör eins og þau hafa tíðkast
geta í verstu tilfellum orðið til þess
að stærsti skoðanahópurinn ráði öll-
um kosnum fulltrúum listans. Kosn-
ingalögin eins og þau eru nú eru með
líku marki brennd þó að þau séu ill-
skárri. Þetta má sýna með dæmi þar
sem kjósendur í tilteknu kjördæmi
skiptast í skipulagða hópa, dálítið
misstóra. Hver hópur kæmi sér sam-
an um að allir tölusetji frambjóð-
endur í tiltekinni röð. Ekki er við því
að búast að kjósendur séu svona
þaulskipulagðir í reyndinni, en þessi
tilraun með hreinræktaða skiptingu
hefur þann tilgang að leiða sem
skýrast í ljós þá galla sem á kerfinu
kunna að vera.
Tilraunin felst í því að athuga
hvernig fulltrúar á til-
teknum lista mundu
skiptast milli fjögurra
skipulagðra og mis-
stórra hópa. Í þeim
stærsta væru 1300
kjósendur, 1000 í öðr-
um, 850 í þeim þriðja
og 700 í þeim fjórða.
Reiknað er í þessu
dæmi með að listinn
fengi 4 fulltrúa sem
ættu að skiptast á hóp-
ana með sem réttlát-
ustum hætti.
Samkvæmt talningaraðferðum
eins og í prófkjörum síðustu áratuga
fengi stærsti hópurinn alla fjóra full-
trúana, en hinir engan. Til þess að
svo færi þyrfti stærsti hópurinn
reyndar ekki strangt tekið að fá
nema einu atkvæði meira en hver
hinna þriggja hópanna um sig.
Ef atkvæðin væru talin sam-
kvæmt núgildandi kosningalögum
fengi stærsti hópurinn hins vegar 3
fulltrúa, sá næststærsti einn, en
tveir minnstu hóparnir engan. Þetta
byggist á svokallaðri Borda-reglu
sem af einhverri ástæðu hefur verið
tekin upp í kosningalögin og er til
dæmis svo flókin að hún er yfirleitt
ekki sú sama fyrir alla lista í hverju
kjördæmi. Bersýnilega tryggir hvor-
ug þessara aðferða að fulltrúatala
hvers hóps á listanum verði sem
næst því að vera í hlutfalli við stærð
hópanna þegar mest á reynir.
Hvað er þá til ráða?
Eðlileg lausn til að sjá við þessu er
að nota margreynda reglu hlutfalls-
kosninga til þess að finna fylgi hvers
frambjóðanda í persónukjöri. Hvert
atkvæði sem honum væri greitt í
fyrsta sæti fengi vægið 1 (einn).
Vægi atkvæðis í annað sæti væri ½,
einn þriðji í þriðja sæti, ¼ í fjórða
sæti og þannig áfram. Samanlagt
fylgi frambjóðandans fengist þá með
því að leggja saman vægistölur hans
á öllum atkvæðaseðlum sem listinn
fær.
Samkvæmt þessari talningarreglu
yrði útkoman sú í tilrauninni hér á
undan að hver þessara fjögurra hópa
fengi einn fulltrúa kosinn. Ekki er í
þessu tilfelli hægt að komast nær því
að fulltrúafjöldi hvers hóps sé í réttu
hlutfalli við stærð hans.
Frumvarp um persónukjör
Frumvarp um persónukjör sem
ríkisstjórnin lagði fyrir Alþingi fyrir
kosningar var lagt til hliðar. Í því var
gert ráð fyrir að velja mætti um
hvort lagður yrði fram raðaður listi,
sem kjósendur gætu þó breytt eins
og verið hefur, eða að listinn yrði
óraðaður og kjósandinn væri einn
um að raða frambjóðendum í fyrsta
sæti, annað sæti og svo framvegis.
Við talningu á raðaða listanum
skyldi beitt reglu núverandi kosn-
ingalaga, en við talningu á óraðaða
listanum átti prófkjörsreglan að
gilda, svo skrýtið sem það nú er.
Eins og hér hefur verið sýnt eru báð-
ar reglurnar býsna ranglátar þegar
mest á reynir og geta leitt til þess að
réttur minnihlutahópa sem standa
að hverjum lista sé mjög fyrir borð
borinn. Af þeirri ástæðu var heppi-
legt að fresta þessu máli eins og gert
var, og þess er að vænta að betur
takist til ef það verður tekið upp aft-
ur nú að loknum kosningum. Alþingi
þarf að bjóða upp á vandaða löggjöf í
mannréttindamáli sem þessu. Ásamt
málefnalegum umræðum er það
æskileg forsenda þess að kjósendur
njóti jafnræðis og fái ígrunduðum
vilja sínum sem best framgengt.
Persónukjör
Eftir Pál
Bergþórsson » Alþingi þarf að bjóðaupp á vandaða lög-
gjöf í mannréttindamáli
sem þessu. Ásamt mál-
efnalegum umræðum er
það æskileg forsenda
þess að kjósendur njóti
jafnræðis og fái ígrund-
uðum vilja sínum sem
best framgengt. Páll Bergþórsson
Höfundur er veðurfræðingur.
Auðlindir jarðar
eru takmarkaðar og
því verður að draga
úr þeirri hömlulausu
sóun náttúruauðlinda
og eyðileggingu á
landi sem nú á sér
stað víða um heim. Til
að minna á þetta
brýna verkefni var
haldið upp á hinn ár-
lega „Dag jarðar“
(Earth day) 22. apríl sl. með þús-
undum viðburða í skólum, sveit-
arfélögum, borgum og bæjum víða
um heim. Þann dag hófst jafn-
framt sérstakt alheimsátak til að
sporna við rányrkju og mengun
jarðar. Kjörorð þessa tveggja ára
verkefnis er Græna kynslóðin og
voru um 100 þúsund manns við-
staddir þegar því var fylgt úr hlaði
í Washington-borg í Bandaríkj-
unum.
Mikið er í húfi. Mannfjöldi jarð-
ar er nú áætlaður um 6,8 millj-
arðar og fólki fjölgar ört. Um
þessar mundir fæðast 137 milljónir
manna á ári hverju en 56 milljónir
deyja. Þetta táknar að fólksfjöldi
jarðar mun að líkindum vaxa um 2
milljarða til ársins 2025 og það
verður mikil áskorun að sjá slíkum
mannfjölda fyrir nægum mat. Of-
an á þann vanda leggjast áhrif
loftslagsbreytinga af mannavöld-
um. Fyrirsögn þessarar greinar er
reyndar þýðing á kjörheiti „Earth
Hour“ (Stund Jarðar) sem var í
mars og helguð baráttunni gegn
breytingum á loftslagi jarðar.
Græna kynslóðin
Tímabils okkar kyn-
slóðar verður minnst
af komandi kynslóðum
sem mesta sóun-
arskeiðs sögunnar á
auðlindum jarðar.
Framtíðin er háð því
að þjóðum heims tak-
ist að gerbreyta hátt-
um sínum í umhverf-
ismálum. Til þess þarf
nýja „græna“ kynslóð
sem hefur skilning á
lífríki og náttúrulegum auðlindum
jarðarinnar.
Megináherslur alþjóðaverkefn-
isins Græna kynslóðin eru þrjár:
1. Kolefnishlutlaus framtíð byggð
á sjálfbærri orku sem endar
tímaskeið jarðefnaeldsneytis
2. Neysluhættir í samræmi við
markmið um sjálfbæra þróun.
3. „Grænt“ hagkerfi sem skapar
ný störf og nýtir menntakerfið
til að gera næstu kynslóð læsa á
umhverfi sitt.
Ærin verkefni bíða hér á Ís-
landi. Undanfarin ár hefur athygl-
in einkum beinst að virkj-
anamálum, álverum og
loftslagsbreytingum en önnur við-
fangsefni hafa gjarnan lent í
skugga þeirra. Áríðandi er að
græða hundruð þúsunda hektara
af landi í tötrum, vernda líf-
fræðilega fjölbreytni og fagurt
landslag, taka frá óbyggð svæði
utan þjóðgarða og standa vörð um
hina einstöku öræfakyrrð. Listi
brýnna verkefna er miklu lengri.
Hlutverk almennings
Dagar sem helgaðir eru um-
hverfinu eru góð leið til að vekja
athygli á þessum brýna mála-
flokki. Það þarf þó stöðugt átak,
alla daga ársins. Öflug fræðsla um
umhverfismál er nauðsynleg til að
móta þá landlæsi og siðferði
verndunar sem aftur er forsenda
þess að við náum að varðveita auð-
lindir jarðar með sjálfbærum
hætti frá einni kynslóð til ann-
arrar.
Verkefni er snúa að verndun
umhverfisins eru það stór og dýr
að sem allra flestir þurfa að koma
að lausn þeirra. Fullur árangur
næst aðeins með því að virkja það
mikla afl sem býr í áhuga-
samtökum, sjálfboðaliðum og öll-
um þeim sem vilja leggja því lið að
vernda og bæta umhverfi okkar. Á
því lögmáli verður skipulag um-
hverfisverndar að byggja. Afrek
þeirra 600 bænda sem vinna með
Landgræðslunni að uppgræðslu
illa farins lands innan ramma
verkefnisins „Bændur græða land-
ið“ er gott dæmi um mikilvægi
þess að slíkt starf sé unnið í sem
víðtækustu samstarfi.
Greiðum jörðinni atkvæði
Eftir Andrés
Arnalds
» Fólksfjöldi jarðar
mun að líkindum
vaxa um 2 milljarða til
ársins 2025. Framtíð
okkar er háð árangri í
verndun umhverfis og
náttúruauðlinda.
Andrés Arnalds
Höfundur er fagmálastjóri
Landgræðslu ríkisins.