Læknablaðið : fylgirit - 01.10.1979, Blaðsíða 5

3
Víkingur H. Arnórsson prófessor
HLUTVERK BARNALÆKNAI HINNIALMENNU
HEILBRIGÐISÞJÖNUSTU
Við þetta tækifæri getur verið gagnlegt
að hugleiða hvert sé æskilegt hlutverk
barnalækna í heilbrigðisþjónustunni utan
sjúkrahúsa, bæði út frá viðhorfi viðkom-
andi sérfræðinga og lækna almennt og ekki
síður frá sjónarhóli borgaranna, sem þjón-
ustunnar eiga að njóta. Hlutverk barna-
sjúkrahúsa innan heilbrigðiskerfisins og
tengsl þeirra út á við verða mikið til látin
liggja á milli hluta að þessu sinni. Raktir
verða örfáir þræðir úr sögu barnalækn-
inga, vikið stuttlega að menntun barna-
lækna og nauðsyninni á að hún sé nýtt sem
best og minnst verður á stöðu barnalækna
í öðrum löndum. Þá sveigist mál mitt að
aðstæðum hér á landi, ég staldra við og
litast um á líðandi stund og leitast við að
rýna inn í framtíðina.
í elstu skráðu heimildum um læknis-
fræðileg efni kemur strax fram skilningur
á sérstöðu barna í heilsufarslegu tilliti og
að þau séu ekki bara „litlar, fullorðnar
manneskjur“ eins og sumir hafa viljað orða
það, jafnvel nú á tímum. Hippocrates (460
—370 f.kr.) víkur oftlega að því hvernig
sjúkdómar haga sér með öðru móti hjá
börnum en fullorðnum og ein ritgerð hans
fjallar eingöngu um tanntökuskeiðið. Arf-
taka hans Aristoteles verður sérstaklega
tíðrætt um æxlunina, fæðinguna, vanskap-
anir barna og ungbarnaskeiðið. Celsus, sem
lifði um það leyti er tímatal okkar hefst
hélt því fram að börn þörfnuðust allt ann-
arrar meðferðar en fullorðnir og hann
lýsti mörgum sjúkdómum sem algengir
voru á æskuskeiðinu, þ. á m. barnaveiki.
Plinius hinn eldri, sem uppi var skömmu
síðar, lagði sig fram um athuganir á vexti
barna og sú niðurstaða hans að lengd 3 ára
barns svaraði nokkurn veginn til helmings
endanlegrar líkamshæðar heldur enn gildi
sínu. Soranus var glöggskyggn á gagnverk-
andi áhrif heilsufarsástands móður og
barns. Þá má ekki gleyma hinum fræga
Galenusi sem uppi var á 2. öld. Hann hafði
hugboð um að eldi barna og kvillasemi
stjórnaðist að einhverju leyti af fæðuvalinu.
Rhazes sá arabiski (850—932) reit langa
ritgerð eingöngu um barnasjúkdóma. Og
í ritum Avicenna (980—1037) eru langir
kaflar þar sem á skipulegan hátt er fjallað
um uppeldi barna og sjúkdóma þeirra á
ýmsum aldri. Þannig mætti lengi halda á-
fram. En ljóst er, af þessari upptalningu,
að rætur barnalæknisfræðinnar má rekja
langt aftur í aldir. En svo við hlaupum
yfir nokkur árhundruð, þegar þekkingar-
leit og rannsóknarstarfsemi var hneppt í
ýmiss konar trúarviðjar skulum við næst
staðnæmast örstutt við 18. öldina. Árið 1765
kom út bók um barnasjúkdóma eftir Rosen
von Rosenstein, prófessor í Uppsölum. Er
efni hennar sett fram með vísindalegri við-
horfum en áður hafði tíðkast. Fáum árum
síðar eða 1784 kom út önnur bók um á-
þekkt efni eftir Michael Underwood. Þessir
tveir menn eru taldir hafa lagt grundvöll-
inn að nútíma barnalæknisfræði.
Orðið barnalækningar má heita bein
þýðing á gríska orðinu pediatria. Barna-
lækningar eru ekki alls kostar heppilegt
heiti á faginu né heldur barnalæknir yfir
þann sem starfið iðkar. Eftir eðli starfsins
væri nær sanni að kalla barnalækninn „sér-
fræðing um börn“.
Á ráðstefnu í Stokkhólmi árið 1956, sem
Alþjóða heilbrigðismálastofnunin stóð að
ásamt Alþjóðasambandi barnalækna, var
sérgreinin pediatria skilgreind á þann hátt,
að hún væri „almenn lyflæknisfræði, með
sérstöku tilliti til barna“. Á Evrópuráð-
stefnu í Hollandi árið 1965 um menntun
lækna, sem einnig var haldin á vegum Al-
þjóða heilbrigðismálastofnunarinnar, var
leitast við að skilgreina læknisfræðileg hug-
tök og sérgreinar. Ályktað var að barna-