Þjóðlíf - 01.06.1989, Síða 36

eðlis um „mikilvægi traustra fyrirtækja fyrir
þjóðarbúið" og lét í leiðinni í ljósi efasemdir
um að „lýðveldið væri það stjórnskipulag
sem heppilegast væri fyrir Þýskaland“. Deilt
hefur verið um það hversu vel menn tóku
ræðu Hitlers: sumir sjónarvottar segja klapp-
ið sem á eftir fylgdi hafa verið mikið, einkum
meðal yngri manna, aðrir lítið. Líklegt verð-
ur því að teljast að það hafi verið einhvers
staðar þar á milli.
Eini opinberi stuðningsmaður Hitlers í
röðum eigenda stórfyrirtækja, Fritz Thys-
sen, þakkaði Hitler ræðuna á eftir. Ymsir
aðrir stórkapítalistar voru þeirrar skoðunar
á þessum tíma — þótt þeir hömpuðu henni
ekki — að not mætti hafa af nasistum, þá
mætti taka inn í landstjórnina, en helst án
Hitlers. Var Strasser einkum nefndur sem
hugsanlegur ráðherra.
Fjárframlög stórkapítalista til nasista voru
aldrei veruleg, en náðu hámarki í júlí 1932
þegar kosið var til þings. Talið er að þá hafi
um 15 prósent þeirra peninga sem fyrirtæki
veittu stjórnmálaöflum, runnið til nasista.
Tölur þessar eru þó ekki traustar: í stríðslok
eyddu mörg þýsk fyrirtæki gögnum sínum
um þessi mál.
Nasistaflokkurinn —
flokkur allra stétta
í kosningunum í júlí 1932 hlutu nasistar
hæstu atkvæðatölu sína í lýðræðislegum
kosningum: 37,3 prósent greiddra atkvæða.
Síðan virtist vegur þeirra liggja niður á við:
Aftur var boðað til kosninga í nóvember
sama ár og þá tapaði flokkurinn atkvæðum,
hlaut aðeins 33,1 prósent fylgi.
Hverjir kusu nasista?
í nýjustu rannsóknum er haldið fram að
þýski nasistaflokkurinn hafi verið fyrsti
stjórnmálaflokkurinn í Evrópu sem höfðaði
til nánast allra stétta þjóðfélagsins í einu.
Hann var þó fyrst og fremst flokkur mótmæl-
enda; stuðningur kaþólikka var lítill. Það er
hins vegar alþekktur misskilningur, að at-
vinnuleysingjar hafi verið stór hluti stuðn-
ingsmanna nasista; þeir voru traustasti
stuðningshópur kommúnista. Hins vegar
studdi stór hópur vinnandi verkamanna Nas-
istaflokkinn. Þetta voru óvenjulegir verka-
menn, verkamenn á landsbyggðinni, verka-
menn í smáiðnaði og öðru handverki, lestar-
þjónar, póstmenn, einkennisklæddir
verkamenn. Þessir verkamenn höfðu það
heldur skárra en aðrir, en þeir óttuðust að
glata forréttindum sínum. Því veittu þeir
nasistum atkvæði sitt.
Fullyrða má, líkt og áður sagði, að Nas-
istaflokkurinn hafi aldrei verið sá kostur sem
stórkapítalistar töldu bestan. Þegar þeir sáu
hins vegar að uppgangur nasista jókst stöð-
ugt, tók áhugi þeirra á flokknum að aukast.
Margir þeirra vildu fá nasista með í sam-
steypustjórn með gömlu hægriflokkunum.
Kosningastefna þeirra beindist ávallt að því
að halda lífi í þessum flokkum og halda þeim
sem stærstum, m.a. með valdahlutföll í hugs-
anlegri samsteypustjórn við nasista í huga.
Sú fullyrðing að „stórkapítalistar hafi
komið nasistum til valda“ eða „keypt Hitler
inn í kanslaraembætti" er augljóslega mjög
orðum aukin og raunar beinlínis röng. Allt
fram að valdatöku samsteypustjórnar Hitl-
ers 30. janúar 1933 voru þeir klofnir í afstöðu
sinni til nasista. Hins vegar áttu stórkapítalist-
ar mikinn þátt í hnignun lýðræðislegra stjóm-
arhátta í landinu sem þeir voru ávallt andvígir
og á þann hátt stuðluðu þeir beint að falli
lýðveldisins og þar með valdatöku nasista.
Fullyrða má eftirfarandi:
Valdataka Hitlersstjórnarinnar hefði tæp-
ast orðið ef hópar úr gömlum hástéttum
landsins hefðu ekki lýst stuðningi við hana.
Þessir hópar höfðu mest áhrif á gjörðir hins
aldna forseta Hindenburgs: Gömlu júnkarn-
ir, landeigendur, stórbændur, hluti stórkap-
ítalista og hluti ríkishersins. Samstaða þess-
ara afla um valdatöku Hitlersstjórnarinnar
reið baggamuninn.
20. janúar 1933 tekur við völdum sam-
steypustjórn í Þýskalandi sem í eiga sæti ráð-
herrar úr Nasistaflokknum og Þjóðernissinn-
aða Þjóðarflokknum, DNVP, auk óflokks-
bundinna ráðherra. Þessi stjórn styðst við
minnihluta atkvæða í Ríkisdeginum. Kansl-
arinn, Adolf Hitler, ákveður þegar í samráði
við varakanslarann Franz von Papen að
reynt skuli að tryggja stjórninni þingmeiri-
hluta. Þegar er boðað til kosninga og þingið
sent heim. í stjórnarskránni er kveðið á um
að sextíu dagar geti liðið fram að kosningum
og á meðan er ríkisstjórnin óháð þinginu.
Ríkisstjórn nasista og hægriflokksins DNVP
sem meðal annars naut stuðnings stórkap-
ítalista, hefst þegar handa um að ryðja burt
andstæðingum sínum: ofsóknir gegn komm-
únistum og einnig jafnaðarmönnum, hófust
þegar í febrúar 1933.
Tuttugasta febrúar hitti Hitler leiðtoga
iðnrekenda, þeirra á meðal Krupp, að máli á
fundi á heimili Görings. Þar tókst Hitler að
tryggja sér stuðning þeirra fyrir kosningarn-
ar 5. mars: fyrir þær kosningar sem Hitler
hugsaði til að tryggja samsteypustjórn sína í
sessi, runnu þannig miklar fjárhæðir úr sjóð-
um stórkapítalista til nasista.
Hitlersstjórnin, jafnt nasistar sem þjóð-
ernissinnar, stefndi frá upphafi að því að lög
yrðu samþykkt í landinu, sem tryggðu ein-
ræði hennar. Til þess þurfti stjórnarskrár-
breytingu og tvo þriðju atkvæða í Ríkisdeg-
inum. I kosningunum 5. mars náði stjórn
nasista og þjóðernissinna naumum meiri-
hluta á þingi, rétt rúmlega 50 prósent at-
kvæða. En tvo þriðju þurfti til að stjórnar-
skrárbreyting næði fram að ganga. Flétta
Hitlers fólst í því að fangelsa eða hrekja í
felur þingmenn kommúnista. Að þeim fjar-
verandi munaði litlu að markmiðið næðist,
nægur meirihluti fengist á þingi.
36