Ægir - 01.04.2009, Side 18

18
F R É T T I RI S K V E I Ð I S T J Ó R N U N
Eins og hefur verið rakið í síð-
ustu þremur greinum þá var
stjórn fiskveiða á tímabilinu
1984-1990 lituð af tveimur
meginþáttum, ofveiði og of-
fjárfestingu. Að þessu leyti var
ekki ýkja mikill munur á þessu
sjö ára tímabili og sjö ára
tímabili skrapdagakerfisins
1977-1983. Sumir fiskifræð-
ingar telja að hinn mikli sókn-
arþungi á níunda áratug 20.
aldar hafi skaðað þorskstofn-
inn.1) Ætla má að helmingi
færri fiskiskip hafi landað u.
þ.b. jafn miklu magni Íslands-
þorsks árið 1977 og yfir 2500
skip gerðu árið 1990. Flotinn
árið 1990 var þess utan ný-
tískulegri og mun afkastameiri
en sá sem stundaði veiðar árið
1977, en það var fyrsta heila
árið sem íslenskir aðilar sátu
einir að botnfiskveiðum á Ís-
landsmiðum eftir viðurkenn-
ingu allra ríkja á útfærslu 200
sjómílna fiskveiðilandhelgi Ís-
lands. Þjóðhagslega óhag-
kvæmnin af alltof stórum fiski-
skipaflota og of mikilli af-
kastagetu fiskvinnslustöðva
var augljós. Færa má afar
sterk rök fyrir því að róttækra
breytinga hafi verið þörf og að
nokkru leyti var gripið til
þeirra með setningu laga um
stjórn fiskveiða nr. 38/1990
sem tóku formlega gildi 18.
maí 1990 en komu til fram-
kvæmda 1. janúar 1991.
Áður en fjallað verður um
efnisreglur fiskveiðistjórnar-
laga nr. 38/1990 um úthlutun
veiðiheimilda þykir rétt að
greina með hvaða hætti stað-
ið var að setningu laganna.
Þetta er gert af gefnu tilefni
þar sem um langt árabil hafa
fræðimenn hinna ýmsu greina
tekið ákvörðunartöku í sjáv-
arútvegi til gagnrýninnar
skoðunar.
Um gagnrýni á ákvörðunar-
töku í sjávarútvegi
Þar sem sú staðalímynd er líf-
seig að öllum kvóta í botn-
fiski hafi verið skipt árið 1984
hafa margir fræðimenn fyrst
og fremst kannað með hvaða
hætti tekin var upp ný fisk-
veiðistjórn fyrir árið 1984. Hér
má nefna sem dæmi grein
stjórnmálafræðingsins Hall-
dórs Jónssonar „Ákvarðana-
taka í sjávarútvegi og stjórnun
fiskveiða” frá árinu 1990 en í
greininni er gagnrýnt hvernig
staðið var að upptöku afla-
markskerfis við stjórn botn-
fiskveiða árið 1984. Þeir sem
hafa talið úthlutun fiskveiði-
réttinda í íslenska fiskveiði-
stjórnkerfinu ósanngjarna
hafa ósjaldan vísað til greinar
Halldórs, sbr. t.d. Þorsteinn
Gylfason: Réttlæti og ranglæti,
bls. 125-126. Með þessu vilja
þeir sem gagnrýna fiskveiði-
stjórnkerfið undirstrika að því
hafi verið komið á með ólýð-
ræðislegum hætti og m.a. af
þeim sökum hafi úthlutun
fiskveiðiréttinda orðið ósann-
gjörn.
Veigamesti ágallinn við
aðferðafræði Halldórs og fleiri
fræðimanna er að þeir velja
sér of þröngt sjónarhorn, þ.e.
forsendurnar sem þeir leggja
til grundvallar eru að ákvarð-
anirnar, sem mestu máli
skipta, hafi verið teknar árið
1984. Þetta sjónarhorn er
ómálefnalegt sé litið til þess
hversu fiskveiðistjórnin breytt-
ist mikið á árunum 1985-1990.
Þetta gerir að verkum að
ákvörðunartakan fyrir árið
1984 skiptir að sumu leyti
takmörkuðu máli. Mun mál-
efnalegra er að líta á þróun
fiskveiðistjórnarinnar frá 1977-
1990 sem langt og flókið ferli
þar sem margar útgáfur af
fiskveiðistjórnkerfum voru
reyndar. Það var svo ekki fyrr
en með setningu laga um
stjórn fiskveiða nr. 38/1990
sem komist var að þeirri nið-
urstöðu að langtímabundið
aflamarkskerfi með einstakl-
ingsbundnum og framseljan-
legum aflaheimildum væri
það kerfi sem líklegast væri
til að ná mikilvægustu mark-
miðum fiskveiðistjórnarinnar.
Telja verður að löggjafar-
ferlið fram að setningu laga
um stjórn fiskveiða nr.
38/1990 hafi á margan hátt
verið ítarlegt. Lög um stjórn
fiskveiða 1988-1990 nr.
3/1988 byggðust t.d. á tillög-
um fjölmennar nefndar, svo-
kallaðrar ráðgjafarnefndar um
fiskveiðistefnu. Í samræmi við
ákvæði til bráðabirgða I í lög-
um um stjórn fiskveiða 1988-
1990 nr. 3/1988 skipaði sjáv-
arútvegsráðherra nefnd eftir
tilnefningu þingflokka og
helstu hagsmunaðila í sjávar-
útvegi, en verkefni nefndar-
innar var að móta tillögur um
fyrirkomulag fiskveiðistjórnar
að loknum gildistíma laga nr.
3/1988. Sú nefnd varð enn
fjölmennari en sú fyrri og
lagði að lokum til frumvarp
það sem varð að lögum um
stjórn fiskveiða nr. 38/1990.
Það var starf þeirrar nefndar
sem markaði veruleg þáttaskil
í íslenskri fiskveiðistjórn og er
tilhlýðilegt að greina nánar
frá því.
Starf ráðgjafarnefndarinnar
frá júlí 1988-janúar 1990
Árni Kolbeinsson, ráðuneytis-
stjóri í sjávarútvegsráðuneyt-
inu, var skipaður formaður
ráðgjafarnefndarinnar í júlí
1988 og tók nefndin til starfa
haustið 1988. Á starfstíma
nefndarinnar sátu í henni 24
einstaklingar sem komu úr
þremur ólíkum áttum. Í fyrsta
lagi voru alls níu stjórnmála-
menn sem voru fulltrúar
þeirra flokka sem áttu sæti á
Alþingi, í öðru lagi voru tíu
fulltrúar ólíkra hagsmunaðila
í sjávarútvegi og í þriðja lagi
fimm embættismenn. Nefndin
hafði jafnframt á að skipa
nokkrum starfsmönnum.
Þessari stóru nefnd var skipt í
fjóra verkefnahópa og lagði
hver hópur fram sínar álits-
gerðir vorið 1989. Þessar til-
lögur voru ræddar í ráðgjafar-
nefndinni en formaður nefnd-
arinnar, ásamt verkefnastjór-
um hópanna, sömdu svo
drög að frumvarpi til laga um
stjórn fiskveiða sumarið 1989.
Haustið 1989 voru frumvarps-
drögin til umfjöllunar hjá ráð-
gjafarnefndinni og á fundum
og þingum hagsmunaðila í
sjávarútvegi. Í framhaldinu
voru gerðar ýmsar breytingar
á hinum upphaflegu drögum.
Kaflaskil – fiskveiðistjórn-
arlögin nr. 38/1990