Tímarit Máls og menningar - 01.12.1996, Blaðsíða 67

Atli Harðarson
Lýðræði, vísindaleg stjórn
og málamiðlun Platons
Gríski heimspekingurinn Platon fæddist einhvern tíma í kringum 427 f.Kr.
og dó um það bil 80 árum síðar. Hann ólst upp og starfaði mestalla æfi í
Aþenu sem bæði var háborg grískra mennta og lengi vel voldugasta ríki hins
gríska menningarheims. Fræðimenn sem fjalla um hugmyndasögu eru á
einu máli um að fáir eða engir hafí haft jafnmikil áhrif á hugsunarhátt og
menningu Evrópubúa. Hins vegar greinir menn á um hvort þessi áhrif hafi
fremur verið til góðs eða ills.
Einn af frægustu andstæðingum Platons á okkar tímum er vísindaheim-
spekingurinn Karl Popper. Hann var Austurríkismaður en flutti úr landi
nokkru áður en nasistar náðu þar völdum. Alla tíð síðan var Popper ákafur
talsmaður lýðræðis og beitti sér gegn stjórnmálastefnum sem honum þóttu
bera keim af hugmyndafræði Hitlers og hans nóta. Frægasta stjórnspekirit
Poppers er Opna samfélagið og óvinirþess.1 Það kom út árið 1945. Fyrri hluti
þessa rits fjallar um Platon. Popper lýsir honum í senn sem afturhaldssömum
skýjaglóp og slyngum áróðursmanni sem tælir fólk til fylgis við hættulegar
villukenningar. Hann heldur því fram að heimspeki Platons sé ein helsta
uppspretta alræðishugmynda á borð við kommúnisma og nasisma og að í
þessa uppsprettu hafi harðstjórar og valdníðingar sótt rök fyrir sínum vonda
málstað. Seinni hluti ritsins fjallar svo um Hegel og Marx.
Síðan Opna samfélagið og óvinir þess kom út hafa margir frjálslyndir
stjórnspekingar tekið í svipaðan streng og gert heldur lítið úr stjórnvisku
Platons. í bók sinni Hvar á maðurinn heima? fjallar Hannes H. Gissurarson
meðal annars um stjórnmálaheimspeki Platons. Hann andmælir túlkun
Poppers og lýsir efasemdum um að alræðisstefnur nútímans séu runnar
undan rifjum Platons. Samt lýsir Hannes Platoni sem alræðissinna og gefur
í skyn að þótt hann hafi verið manna andríkastur þá hafi hann lítið lært af
reynslunni og skilningur hans á veruleika stjórnmálanna því verið ósköp
takmarkaður.2
Hægt er að rekja ýmsa þræði úr hugmyndafræði alræðisherra og þeirra
sem vilja auka vald ríkisins á kostnað einstaklingsfrelsis aftur í rit eftir þá
Hegel og Marx. En hvað um Platon? Seilast menn um hurð til loku þegar
TMM 1996:4
65