Peningamál - 01.11.2009, Qupperneq 20

ÞRÓUN OG HORFUR
Í EFNAHAGS- OG PENINGAMÁLUM
P
E
N
I
N
G
A
M
Á
L

2
0
0
9
•
4
20
III Fjármálaleg skilyrði
Rúm lausafjárstaða bankakerfisins hefur valdið því að vextir á viðskipta-
reikningum fjármálastofnana í Seðlabankanum eru nú betri mælikvarði
á aðhaldsstig peningastefnunnar en hinir hefðbundnu veðlánavextir
bankans. Frá því í vor hefur verið umframlausafé í fjármálakerfinu
miðað við það aðhaldsstig sem stefnt var að með vaxtaákvörðunum
Peningastefnunefndar. Seðlabankinn hefur brugðist við því með útgáfu
innstæðubréfa til þess að stuðla að því að skammtímavextir séu í betra
samræmi við vexti bankans. Gengi krónunnar hefur haldist tiltölulega
stöðugt undanfarið þrátt fyrir að hlutdeild Seðlabankans í viðskiptum á
gjaldeyrismarkaði hafi farið lækkandi. Gengi krónunnar á aflandsmark-
aði hefur einnig færst nær skráðu gengi krónunnar á innlendum mark-
aði. Fjármálaleg skilyrði eru enn erfið og aðgengi að lánsfé af skornum
skammti, eins og búast má við í framhaldi af fjármálaáfalli.
Veðlán lítil sem engin en innstæður í Seðlabankanum töluverðar
Í kjölfar bankahrunsins hefur verulega dregið úr þörf innlendra fjár-
málafyrirtækja fyrir lánafyrirgreiðslu hjá Seðlabankanum. Fyrirgreiðsla
Seðlabankans til fjármálafyrirtækja þ.e. veðlán og daglán náði t.d. sögu-
legu hámarki í október 2008. Þá nam hún tæplega 660 ma.kr. en eru
nú einungis tæplega 10 ma.kr. Á sama tíma hafa innlán fjármálastofn-
ana í Seðlabankanum aukist. Tregða fjármálafyrirtækja til að lána hvert
öðru olli því að bankar lögðu laust fé inn í Seðlabankann frekar en að
lána það til annarra banka. Víðtækar innlánstryggingar og fáir fjárfest-
ingarkostir leiddu einnig til aukinna innlána almennings í bankakerfinu,
sem að endingu leiddu til uppsöfnunar á viðskiptareikningum bankanna
í Seðlabankanum. Notkun seðla og myntar jókst einnig töluvert við það
að almenningur kaus að halda meira lausafé en áður. Þó hefur dregið úr
seðlanotkun eftir því sem aðstæður á fjármálamarkaði hafa jafnað sig.
Mikil aukning innlána í Seðlabankanum og seðla og myntar
í umferð gerðu það að verkum að grunnfé Seðlabankans jókst um
helming í september á síðasta ári frá sama tíma árinu áður. Síðan
hefur vöxturinn stöðvast og nemur grunnfé nú u.þ.b. 160 ma.kr.1
Efnahagsreikningur Seðlabankans hefur að sama skapi stækkað.
Hann er nú rúmlega tvöfalt stærri en hann var í árslok 2007. Svipaða
þróun má sjá í öðrum löndum. Þannig hafa t.d. efnahagsreikningar
bandaríska seðlabankans og Englandsbanka rúmlega tvöfaldast og
efnahagsreikningur sænska seðlabankans rúmlega þrefaldast. Þessi
mikla stækkun efnahagsreikninga seðlabanka endurspeglar umfangs-
miklar aðgerðir þeirra til þess að veita lausu fé til fjármálafyrirtækja
eftir að millibankamarkaðir fóru úr skorðum og stuðning við mikilvæga
lánamarkaði til að stuðla að skilvirkri miðlun peningastefnunnar.2
1. Í kjölfar fjármálakreppunnar breyttist samsetning efnahagsreiknings Seðlabankans einnig
verulega, t.d. við það að innlendar fjármálastofnanir fóru að leggja erlendan gjaldeyri inn í
Seðlabankann. Við það sköpuðust vandamál við að skilgreina hvað taldist nákvæmlega til
grunnfjár Seðlabankans og þurfti í kjölfarið að endurskoða gögn um grunnfé bankans. Nú
teljast einungis til grunnfjár seðlar og mynt í umferð, almennar innstæður innlánsstofnana
í Seðlabankanum og innstæður þeirra vegna bindiskyldu. Er þessi skilgreining í samræmi
við hagrænan skilning á grunnfé og alþjóðlega staðla.
2. Sjá t.d. Seðlabanki Evrópu (2009). „Recent developments in the balance sheets of the
Eurosystem, the Federal Reserve System and the Bank of Japan“, ECB Monetary Bulletin,
október 2009, bls. 81-94.
Mynd III-1
Daglán og veðlán Seðlabanka Íslands
Daglegar tölur 1. október 2008 - 30. október 2009
Veðlán (h. ás)
Daglán (v. ás)
Heimild: Seðlabanki Íslands.
Ma.kr.
2008
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
200
0
55
110
165
220
275
330
385
440
495
550
OSÁJJMAMFJDNO
Ma.kr.
2009
Mynd III-2
Grunnfé janúar 2005 - september 2009
Reikningar Seðlabankans
Ma.kr.
Seðlar og mynt
Almennar innstæður
Heimild: Seðlabanki Íslands.
0
20
40
60
80
100
120
140
160
180
20092008200720062005