Morgunblaðið - 03.09.2022, Blaðsíða 27

UMRÆÐAN 27
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 3. SEPTEMBER 2022
V
ignir Vatnar Stefánsson
vann glæsilegan sigur í A-
flokki Norðurlandamóts
ungmenna sem fram fór í
Helsingborg í Svíþjóð um síðustu
helgi. Vignir vann allar sex skákir
sínar í mótinu og er þetta þriðji
Norðurlandameistaratitillinn sem
hann vinnur. Í B-flokki hreppti Alex-
ander Domalchuk-Jonasson silfrið en
hann teflir nú fyrir Íslands hönd og
það gerði einnig Ingvar Wu Skarp-
héðinsson í C-flokki. Ingvar tefldi af
miklum krafti og var í efsta sæti fyrir
síðasta keppnisdag.
Horft um öxl
Víða um heim hafa menn minnst 50
ára afmælis „einvígis aldarinnar“
sem lauk 1. september 1972. Ég var
dálítið hissa þegar yfirdómarinn
Lothar Schmid taldi aðspurður á ráð-
stefnu sem SÍ stóð fyrir í Þjóðmenn-
ingarhúsinu sumarið 2002 á 30 ára af-
mæli einvígisins að 140 bækur hefðu
verið ritaðar um viðburðinn. Þetta
fannst mér ansi há tala en Schmid
hlaut að vita hvað hann var að tala
um; hann rak stórt bókaforlag í
Þýskalandi, átti stærra skákbókasafn
en nokkur annar og safnaði líka ýmsu
öðru, t.d. skorblöðum keppenda, sem
hann skilaði með allmiklum semingi
við þetta tækifæri. Hollenski stór-
meistarinn Jan Timman ritaði eina af
þessum bókum í samstarfi við dr.
Max Euwe forseta FIDE. Í aðdrag-
anda 50 ára afmælis einvígisins velti
Timman því upp við útgefanda sinn
hvort ástæða væri til að skrifa aðra
bók um einvígið en sú hlyti einungis
að byggjast á einhvers konar endur-
skoðun, því að helstu niðurstöður
rannsókna á einstökum skákum, sem
enn þann dag í dag fara fram út um
allan heim, eru í raun síbreytilegar
jafnvel þó svo að öflugur hugbúnaður
sé notaður.
Í nýjasta eintaki hollenska skák-
tímaritsins „New in chess“ leggur
Timman á djúpið – með aðstoð vél-
anna! Hann fullyrðir að 10. einvígis-
skákin hafi verið besta skák einvíg-
isins, og ráða má af skrifum hans að
þrettánda skákin, sem réð endanlega
úrslitum, hafi haft algera sérstöðu
hvað varðar dramatík í einvíginu og
kannski skáksögunni allri. En lítum á
vangaveltur Timmans:
Heimsmeistaraeinvígið í Reykja-
vík 1972; 10. einvígisskák:
Bobby Fischer – Boris Spasskí
38. … h5
Tapleikurinn, en það fór fram hjá
flestum. Það var Júgóslavinn Janose-
vic sem benti á að eftir 38. … Be5 39.
f4 Bd4 40. g4 (eða 40. Hbe7 b3 41. g4
Ha6 og staðan er jöfn) Ha2+ 41. Kf1
Hh2 er svartur ekki í taphættu. Jafn-
vel 38. … Ha6 heldur jafnvægi.
39. Hb6
Liggur í augum uppi en er rangur
leikur. Eftir 39. g4!, sem tekur f5-
reitinn af kónginum, vinnur hvítur.
39. … Hd1
Spasskí missir af besta tækifær-
inu, 39. … Kf5! Eftir 40. Kf3 Ha3+
41. He3 Hxe3+ 42. fxe3 Ke5 hefur
hvítur enga vinningsmöguleika.
40. Kf3
„Nákvæmur allt til enda,“ skrifar
Kasparov. En þetta er samt afleikur!
Aftur var 40. g4 rétti leikurinn. Eftir
40. … hxg4 41. hxg4 Hd2 42. Kf3 g5
43. Ke3 Hd5 44. Ke2! er svartur í
leikþröng.
40. … Kf7
Afvegaleiddur í 40. leik. Eftir 40.
… Hd3+ 41. Ke2 Hd5 ætti svartur að
sleppa. Næstu leikir voru …
41. Ke2 Hd5 42. f4 g6 43. g4
Með vinningsstöðu.
43. … hxg4 44. hxg4 g5 45. f5 Be5
46. Hb5 Kf6 47. Hexd4 Bd4 48. Hb6+
Ke5 49. Kf3 !
Hótar 50. He6 mát.
49. … Hd8 50. Hb8 Hd7 51. H4b7
Hd6 52. Hb6 Hd7 53. Hg6 Kd5 54.
Hxg5 Be5 55. f6 Kd4 56. Hb1
- og svartur gafst upp.
Skák
Helgi Ólafsson
helol@simnet.is
Morgunblaðið/Kjartan Briem
Verðlaunahafar á NM Alexander Domalchuk-Jonasson, Vignir Vatnar
Stefánsson og Ingvar Wu Skarphéðinsson.
Engan stað á Ís-
landi er hægt er að
bera saman við Hverf-
isfljótið í Skaftár-
hreppi og umhverfi
þess.
Að ganga um svæð-
ið frá Miklafelli að
Lambhagafossum er
eins og að lesa
kennslubók um áhrif
elda og ísa á Íslandi.
Eldgosið í Lakagígum
árið 1783 sendi hraunstrauma eft-
ir dal sem áður fyrr var kallaður
Fljótsdalur. Hverfisfljótið hafði
þá runnið um dalinn í þúsundir
ára og mótað hann, m.a. grafið
um 200 metra djúpt gljúfur milli
Miklafells og Hnútu, að sögn eld-
klerksins Jóns Steingrímssonar.
Dalurinn og gljúfrið fylltust af
hrauni við Skaftárelda árið 1783.
Þó má vel sjá móta fyrir gljúfrinu
og börmum þess í hrauninu á tak-
mörkuðu svæði. Það er einstök
náttúrusmíð.
Hraunið frá Lakagígum leiddi
til þess að Hverfisfljót varð að
finna sér nýjan farveg talsvert
austar. Það tók stefnu um Bárð-
arskarð, sem kennt er við lands-
námsmann sem flutti úr Bárðar-
dal suður í Fljótshverfi á land-
námsöld. Í Bárðarskarði hefur
fljótið á rúmlega tvö hundruð ár-
um grafið djúpt far sem er tveir
til þrír metrar að breidd. Þar
þrýstist straumur Hverfisfljóts
fram af miklum krafti og má sjá
að vatnið vinnur ötullega nótt
sem dag að því að breikka og
dýpka farið.
Neðan við þessa stórbrotnu
náttúrusmíð tekur við slétta þar
sem ráðgert er að staðsetja inn-
takslón fyrir svokallaða Hnútu-
virkjun (9,3 MW). Austar og neð-
an við þessa sléttu tekur við
önnur fossadýrð; fyrst fossinn
Faxi og svo fossaröðin Lamb-
hagafossar. Á þessu svæði hefur
fljótið náð að grafa rás sem er 5
til 10 metra breið og steypist
Hverfisfljótið með miklu offorsi
niður að hraunslétt-
unni þar fyrir neðan.
Áformuð virkjun mun
ræna vatni af þessum
fossum, vegir og að-
fallspípa skera landið.
Sérstöðu og virði
þessa einstaka svæðis
verður gjörspillt með
áformuðum fram-
kvæmdum og rekstri
áformaðrar Hnútu-
virkjunar sem gleypir
drjúgan hluta fljóts-
ins. Engin haldbær
rök hafa verið lögð fram um nauð-
syn virkjunar á svæði sem verndað
er með lögum um náttúruvernd.
Skipulagsstofnun kolfelldi virkj-
unina þegar umhverfisáhrif hennar
voru metin.
Verði af framkvæmdum við
Hnútuvirkjun munu framtíðar-
kynslóðir Íslendinga missa mikil-
vægan kafla úr sköpunarsögu
landsins. Gestir okkar, undirstaða
mikilvægustu atvinnustarfsemi
héraðsins, munu glata tækifærum
til stórkostlegrar upplifunar.
Landvernd, í samstarfi við fjöl-
marga aðra sem láta sig málið
varða og unna íslenskri náttúru,
hafa kært til úrskurðarnefndar
umhverfis- og auðlindamála þá
ákvörðun sveitarstjórnar Skaft-
árhrepps að veita virkjuninni fram-
kvæmdaleyfi. Það er einlæg von
okkar allra að nefndin standi vörð
um einstaka náttúru eins og lög
gera ráð fyrir – og hafni öllum
áformum um framkvæmdir á svæð-
inu.
Hverfisfljót – ein-
stakt svæði í hættu
Eftir Tryggva
Felixson
» Framtíðarkynslóðir
Íslendinga missa
mikilvægan kafla úr
sköpunarsögu landsins
verði af Hnútuvirkjun
í Hverfisfljóti í
Skaftárhreppi.
Tryggvi
Felixson
Höfundur er formaður
Landverndar.
tryggvi@landvernd.is
Björn Theódór Björnsson
fæddist 3. september 1922 í
Reykjavík. Foreldrar hans voru
Baldvin Björnsson, 1879, d.
1945, gullsmiður og listmálari,
og Martha Clara Björnsson,
fædd Bemm, f. 1886 í Leipzig, d.
1957.
Björn varð stúdent frá MR
1943 og stundaði nám í listasögu
við háskólana í Edinborg, Lundi
og Kaupmannahöfn á árunum
1943-1949. Hann var kennari í
listasögu við Myndlista- og
handíðaskóla Íslands, Kennara-
háskóla Íslands og HÍ. Hann
var formaður og varaformaður
Rithöfundasambands Íslands
1958-1964 og forstöðumaður
Listasafns HÍ frá stofnun þess
1980 til 1994.
Eftir Björn liggja mörg rit-
verk af ólíkum toga, listasögur
til heimildaskáldsagna. Hann
var brautryðjandi á sviði list-
fræði og skrifaði yfirgripsmikið
rit, Myndlistarsögu Íslands á
19. og 20. öld , sem kom út í
tveimur bindum, 1964-1973.
Árið 1959 kom út fyrsta
skáldsaga hans, Virkisvetur.
Meðal annarra skáldsagna hans
eru Haustskip, 1975, Falsarinn,
1993, og Hraunfólkið, 1995.
Eiginkona Björns var Ás-
gerður Búadóttir, f. 1920, d.
2014, myndlistarmaður. Börn
þeirra eru þrjú.
Björn Th. lést 25. ágúst 2007.
Merkir Íslendingar
Björn Th.
Björnsson
Gullverðlaun og tvö
silfur á NM ungmenna