Faxi - 2022, Side 22

22 FAXI
Morguninn er kaldur og frostið bítur
í kinnar gesta sem hafa tekið niður
höfuðföt sín í virðingarskyni. En þeir sem
eru mættir til kirkjusetursins á Útskálum
þennan dag láta það ekki á sig fá. Hugurinn
er dofinn og sýnin sem við blasir reynir á
skilningarvitin. Grafir hafa verið teknar í
almenningnum bak við kór kirkjunnar. Í
tveimur þeirra eru kistur, sú þriðja er stór
og liggja þar í sjóklæðum sínum drukknaðir
sjómenn, hlið við hlið, svo margir að erfitt
er að telja.
Þegar kirkjuklukkurnar þagna ræskir
presturinn sig og rífur þögnina. Hann
signir sig og gestirnir fylgja fordæmi hans
„Náð sé með yður og friður frá Guði föð-
ur vorum og Drottni Jesú Kristi, amen.”
Það er erfitt að setja sig í þessar aðstæður
og þennan tíma þar sem ótrúlega margir
biðu lægri hlut í baráttunni við Rán og dætur
hafsins. Fórnin var ekki eingöngu þeirra sem
drukknuðu heldur voru oft hoggin stór skörð
í lítil samfélög þegar skip og bátar fórust og
margir lentu á vonarvöl.
Frásagnir fyrri tíma af sjósókn eru fáar og
stuttorðar og styðjast að mestu við annála en
þeim ber ekki saman að öllu leyti. Hér verður
atburðarásin rakin eins og hægt er.
Suðurnesin voru á þessum tíma stærsta
verstöð landsins og þangað flykktust bændur
og vinnumenn úr öllum landshlutum á vetr-
arvertíð. Á Íslandi voru þrjár vertíðir; sum-
arvertíð, haustvertíð og svo vetrarvertíð sem
hófst yfirleitt í byrjun febrúar og stóð fram
á vor. Vetrarvertíð var gríðarlega mikilvæg
fyrir bændasamfélagið en þá var minni þörf
fyrir vinnuframlag í sveitunum og fiskurinn
góð búbót. Flestir þeirra sem fóru í ver voru
ungir að árum og lögðu þeir af stað fótgang-
andi á vertíðina um miðjan janúar. Þetta
voru löng ferðalög en ferðin gat tekið nokkra
daga og allra veðra von. Enda urðu sumir úti
á leiðinni, aðrir sneru aldrei aftur heim.
Konungsútgerð á Stafnesi
Talið er að um 300 manns hafi dreift sér á
milli verstöðva á Suðurnesjum þegar mest
lét en stærsta útstöðin var á Stafnesi. Þar
hafði danska konungsútgerðin aðalbækistöð
sína enda stutt á miðin og var veiðistöðin
talin besta vetrarverstöðin á landinu öllu.
Auk konungsskipa réru þaðan skip frá
kirkjunni og bændum á svæðinu.
Útvegsjarðir voru eftirsóttar og voru
flestar í eigu konungs og kirkjunnar. Átti
konungur því sem heita mátti allan Garð-
skaga þar sem nú er Garður, Leira, Stafnes,
Sandgerði og Keflavík.
Útskálar voru eitt helsta höfuðból
Suðurnesja og ekki er talið ólíklegt að þar
hafi verið kirkja frá því snemma í kristni.
Lá til staðarins fjöldi hjáleiga en á þessum
tíma náði sóknin yfir norðanvert Miðnes
og Keflavík og heyrði hún undir Skálholts-
biskup.
Konungsbændum og hjáleigum kirkj-
unnar bar skylda að róa eða lána menn til
útgerðarinnar og þóttu þeir illa leiknir þar
sem bátunum fjölgaði stöðugt og erfitt að
standa undir kvöðunum. Það bætti ekki
úr skák að verslunareinokun Dana hafði
verulega dregið úr hagnaði sjósóknar og
þurftu landsmenn að selja fisk langt undir
markaðsverði. Var efnahagur manna því
bágborinn.
Það hefur því ekki verið öfundsvert
hlutverk að róa opnum árabát á fiskimið
um miðjan vetur og aðbúnaðurinn verður
að teljast frumstæður á okkar tíma mæli-
kvarða. Vermenn höfðu allir sjóklæði en
þau voru misjöfn að gæðum og jafnvel
lítið held hjá sumum. Þau voru gerð úr
sauðskinni nema botninn og skór sem voru
úr nautshúð. Sjóstakkurinn náði niður á
mið læri og brókin upp undir hendur. Bux-
urnar voru festar með snæri og það notað
líkt og belti. Þá voru menn með svokallað
klofband svo hægt væri að ná taki á þeim
ef þeir duttu í lendingu. Nauðsynlegt var að
binda snæri þétt utan um skinnklæðin til
þess að brækurnar fylltust ekki af sjó þegar
þannig stóð á. Af sjóvettlingum sem voru
úr ull og með tveimur þumlum þurfti þrjú
til sex pör yfir vertíðina en einnig þurftu
vermenn að hafa með sér á skip öngul, línu,
vaðstein, byrðaról og fiskihníf. Að síðustu
má ekki gleyma sjóhattinum.
Veðráttan við Íslandsstrendur er svo
duttlungafull að hún getur á svipstundu
breytt spegilsléttum haffletinum í ólgangi
hafrót. Þá er voðinn vís.
Skyndilegt áhlaupsveður
Sú var raunin þennan örlagaríka mánudag
1685 þegar skyndilega gerði stórkostlegt
áhlaupsveður. Vísast hefur verið gott veður
að morgni og suðvestanveður skyndilega
brostið á. Mörg dæmi eru um slík óveður,
jafnvel með mannsköðum suðvestanlands
einmitt á þessum árstíma.
Þennan dag lögðu átta skip frá Stafnesi til
veiða, þrír teinæringar og fjórir áttæringar.
Á Stafnesskipunum var verfólk af Norður-
landi, 70 menn að tölu, að langmestu leyti
einvalalið að því er sagt er; Norðlendingar,
Stærsta útför Íslandssögunnar:
Fjöldagröf á Útskálum
Miðvikudaginn 11. mars árið 1685 fór fram útför frá Útskálakirkju sem er einstæð í
Íslandssögunni. Þar voru færðir til grafar 44 sjómenn sem farist höfðu í mesta mann-
skaðaveðri sem riðið hafði yfir landið. Aldrei hafa fleiri verið jarðsungnir á einum degi
samkvæmt heimildum.