Faxi - 2022, Side 23

FAXI 23
Skagfirðingar og Húnvetningar. Tveir for-
menn voru að norðan, Bergþór Magnússon
frá Ytri Ey á Skaga og Rafn Helgason frá
Mói í Fljótum ..gildr madr ok gódr drengr”
eins og segir í lýsingu Espólín. Stafnesskip-
in voru konungsskip utan eitt en þar var
formaður Ólafur Þorsteinsson lestamaður
frá Biskupssetrinu á Hólum og með honum
fimm Hólamenn.
Þegar þeir höfðu ýtt á flot tók tók Bergþór
formaður af sér höfuðfatið og fór með stutta
sjóferðarbæn. Skipverjar fylgdu honum eftir
og lutu höfði með sjóhattana í fanginu.
Bænin er Hallgríms Péturssonar sem
þjónað hafði í Hvalsneskirkju:
Í voða, vanda og þraut vel ég þig förunaut
yfir mér virztu vaka og vara á mér taka.
Jesús mér fylgi í friði með fögru englaliði.
„Áfram í Jesús nafni!” kallaði formaðurinn
og skipverjar signdu sig áður en lagt var af stað.
Veður er kalt en stillt og það veiðist
ágætlega af þeim gula. En skyndilega skellur
á fárviðri eins og skotið væri af byssu. Allir
bátar taka stefnuna í land og róa bókstaf-
legan lífróður. Ef þeir ná landi bíður þeirra
önnur hætta, skerjótt lendingin.
Aðeins einu skipi sem hleypti í Hamars-
sund þennan dag tókst að ná landi. Hrakti
mörg þeirra undir Miðnes þar sem þau
brotnuðu í brimróti og varð einungis tveim-
ur mönnum bjargað.
Fimm bátar úr Garði og Njarðvík voru
á sjó þennan dag. Tveggja manna far úr
Njarðvík náði landi inni á Vatnsleysuströnd
og fjögurra manna far úr Leiru bjargaðist
til Hafnarfjarðar, en þrír bátanna fórust.
Voru þeir frá Gufuskálum, Hólmi í Leiru
og Njarðvík og fórust með þeim 13 manns.
Fórust því 10 skip af Suðurnesjum og
samtals týndu 81 manns lífinu. Flestir við
lendingu í brimrótinu en þá var hætta á að
bátnum hvolfdi og menn orðnir þreyttir.
Þar hafði líka áhrif að fæstir sjómenn voru
syntir.
Talið er að 136 manns hafi farist þennan
dag, fjórir teinæringar frá Vestmannaeyj-
um og með þeim 53 manns, einnig tveggja
manna far frá Vatnsnesi í Húnavatnssýslu
með tveimur mönnum. Samtals 55 menn af
fimm skipum.
Aldrei höfðu jafnmargir farist á sjó á
einum degi en allt árið fórust samtals 22
bátar og drukknaði 181 maður. Var árið því
nefnt Mannskaðaárið mikla og hélt þeim
titli fram til 8. mars árið 1700 þegar 33 skip
fórust í illviðri og með þeim 165 menn.
Samtals það ár fórust 40 skip og 185 manns.
Til að setja þetta í samhengi myndi mann-
tjónið á Góuþræl samsvara því að við misst-
um í dag á einum degi sem næst 460 menn í
sjó og allt árið 600 manns og 740 árið 1700.
Þessi ár hafa verið nefnd Sjóslysaárin miklu
eða eins og segir í Kjósarannál:
Meintist síðan Ísland var byggt, að ei
mundu fleiri menn af fiskibátum drukknað
hafa hér við land á einum vetri.
Geta má nærri um sorgina og missinn á
heimilum og hvaða afleiðingar hann hafði
fyrir lífsafkomuna.
47 lík rekur á land
Um nóttina rak 47 lík á land í Garði og á
Miðnesi og voru þau helfrosin. Daginn eftir
voru hinir látnu jarðaðir í Útskálakirkju-
garði á einum degi. Segir í Mælifellsannál:
..og voru gerðar að þeim 3 grafir, og voru í
eina lagðir 42, hver við annars síðu, en for-
mennirnir í hinar tvær. Að þeim voru kistur
gerðar og þeir hjúpfærðir." Formennirnir
fengu því eigin gröf en hinn almenni sjó-
maður deildi einni gröf án alls umbúnaðar.
Grafirnar voru teknar í almenningi að kór-
baki. Í Eyrarannál segir að grafnir hafi verið
50 manns á tveimur dögum.
Af tveimur skipanna frá Stafnesi, teinær-
ingi og áttæringi, rak engin lík nema einn
maður sem fannst á fjörum vestur á Mýrum
að viku liðinni, bundinn við tré og virtist
fyrir skömmu látinn.
Sr. Þorleifur Kláusson var sóknarprestur í
Útskálaprestakalli þennan erfiða vetur. Þor-
leifur lærði í Skálholtsskóla og hafði hann
áður en hann tók vígslu verið í þjónustu
Brynjólfs Biskups Sveinssonar í Skálholti.
Hann vígðist aðstoðarprestur að Útskálum
1651 og fékk prestakallið að fullu 19. febrú-
ar 1660 og þjónaði til æviloka.
Þorleifur var fróðleiksmaður og sagt er
að hann hafi samið annál en hann mun ekki
vera til. Hefði vafalítið verið fróðlegt að
lesa þar um atburðinn og hvernig útförin
fór fram. Þorleifur var vel liðinn af sóknar-
börnum sínum og fórst að mati manna vel í
kirkju og utan.
Það skiptir ekki máli hvar þú hvílir
Það vekur upp spurningar hvers vegna hinir
látnu voru grafnir svo fljótt en þá þarf að
hafa í huga hvað var til siðs á þessum tíma.
Venjan var sú að grafa umsvifalaust lík sem
fundust á víðavangi eða voru sjórekin.
Margir þeirra sem létust voru af Norð-
urlandi og það tíðkaðist ekki að senda
látna á milli landshluta til greftrunar, hvað
þá að aðstandendur gerðu sér ferð í útför
fótgangandi eða ríðandi langar vegalengdir.
Það skipti heldur ekki máli hvar þú varst
jarðaður því þú varst hvort eð er að fara til
himna.
Þá er líklegt að ekki hafi verið hægt að
bera kennsl á þá sjómenn sem ekki voru
af Suðurnesjum og þeir því fengið sömu
gröf. Þó hefði það verið möguleiki þar sem
eitt skip bjargaðist frá Stafnesi, en hvort
það var skip Hólabiskups eða konungsskip
skipað Norðanmönnum er ekki vitað. Þá
má gefa sér að fjöldagröfin hafi verið tekin
af praktískum ástæðum, fjöldinn var það
mikill og tíminn naumur. Hins vegar voru
kennsl borin á formennina tvo og þeir hafa
því fengið gröf og umbúnað. Hugsanlega
hefur staða þeirra einnig haft áhrif. Það