Faxi - 2022, Side 24

24 FAXI
má líka hafa í huga að það tíðkaðist ekki að
jarða í kistum á þessum tíma og grafir voru
ekki merktar, nema stórhöfðingjum sem
gátu keypt yfir sig stein. Jarðneskur legstað-
ur þótti ekki svo merkilegur.
Þá var einnig mikilvægt að hægt væri að
staðfesta að menn væru kristnir, að öðrum
kosti var ekki hægt að jarða þá í kirkjugarði.
Þetta átti oft við um sjórekin lík, sem ekki
var hægt að bera kennsl á og gátu verið af
ýmsum þjóðernum og ólíkum trúarbrögð-
um. Því verður að telja að þessum sjómönn-
um hafi verið sýndur virðingarvottur þegar
þeir voru grafnir í kirkjugarðinum, nálægt
kirkjunni. Gröfin er austan við kirkjuna
og hinir látnu horfa því til upprisunnar og
sólarinnar.
Mannskaðaveturinn mikli
Það má segja að höfuðatvinnuvegur þjóðar-
innar í gegnum aldirnar hafi verið svo
áhættusamur að sjómenn hafi lagt líf sitt í
hættu á svipaðan hátt og hermenn annarra
þjóða í hernaði. Því hafi hugarfar aðstand-
enda þegar þeir fylgdu ástvini til skips verið
svipað og aðstandenda hermannsins sem fer
til skotgrafanna. Vonin um endurfundi er
jafnan stopul. Það lýsir því vel að við upphaf
vetrarvertíðar var beðið fyrir sjómönnum í
kirkjum landsins. Í bæninni var beðið um
góðan afla, vernd gegn sjávarháska og bless-
un yfir skipi og veiðarfærum. Guðspjallið
var ávallt hið sama; þegar Jesús kyrrði vind
og sjó.
Fljótlega eftir atburðinn kom hafís að
landi og lá allt til loka sumars. Lentu þá
mörg skip í vandræðum, þar á meðal frönsk
og hollensk hvalveiðiskip sem brotnuðu í
ísnum á heimleið frá Svalbarða. Veturinn
hefur því verið nefndur Mannskaðaveturinn
mikli.
Veturinn áður hafði hins vegar verið
nefndur Hlutaveturinn mikli. Þá veiddist
vel um allt land svo menn mundu vart
annað eins. Það hefur því verið freistandi
að sækja sjóinn stíft á næsta vetri í von um
skjótfenginn gróða. En það fór á annan veg.
Talið er að aflabresturinn hafi valdið því að
menn hafi í neyð sinni freistast til að sækja
fiskinn lengra frá landi en skynsamlegt var
á opnum bátum og ekki náð landi þegar
veður versnaði. Enda varð það svo í kjölfar
tíðra sjóslysa næstu áratugina að stórum
bátum fækkaði og ekki var róið eins langt
út á sjó.
Bein finnast undir kirkju
Ekki er vitað nákvæmlega hvar grafir hinna
ólánsömu sjómanna má finna þótt heimildir
segi þær austan við kirkjuna. Því er hvergi
hægt að finna minnisvarða um þennan
atburð sem sýndi svo glöggt þær fórnir sem
Íslendingar hafa þurft að færa til þess að
eiga lífsviðurværi.
Kirkjan sem nú stendur á Útskálum
var byggð á árunum 1861-1863 og hefur
síðan þá verið stækkuð. Árið 2008 þegar
gólfið var tekið upp í kirkjunni komu í
ljós mannabein og töldu menn að þar væri
gröfin hugsanlega fundin. Hins vegar sýndi
rannsókn að þau voru mun eldri enda þótti
upphefð og var eftirsótt á öldum áður að
vera grafinn undir kirkju. Þá hefur kirkju-
stæðið hugsanlega breyst í gegnum tíðina.
Við skulum ljúka þessum kalda degi í
marsmánuði með predikun sóknarprests
Útskálakirkju.
Sr. Þorleifur ræskti sig og gerði sig
líklegan til þess að lesa ritninguna
sem hann hafði valið kvöldið áður.
En hann fipast þegar augun gripa í
beran fót, einn sjómaðurinn hafði
týnt skó og sokk í öldurótinu. Skyndi-
lega langar hann að finna sokk og
klæða þennan nöturlega fót. En hann
herðir hugann og heldur áfram.
Þegar hann hefur moldað yfir
formönnunum tveimur snýr hann sér
að fjöldagröfinni. Hver sjómaður fær
hinstu kveðju og hverfur til duftsins
„Af jörðu ertu kominn, og að jörðu
skaltu aftur verða. Af jörðu muntu
aftur upp rísa.”
Söngraddir gesta og prests renna saman
við stilltan undirleik sjávarins og gufustrók
leggur úr vitum þeirra þegar kalt loftið
hlýðir á. Allt er eitt: lífið, dauðinn og hafið.
Allt eins og blómstrið eina
upp vex á sléttri grund
fagurt með frjóvgun hreina
fyrst um dags morgunstund,
á snöggu augabragði
af skorið verður fljótt,
lit og blöð niður lagði -
líf mannlegt endar skjótt.
Hallgrímur Pétursson
Viðmælendur:
Erla Guðmundsdóttir sóknarprestur Keflavíkurkirkju,
Sigurður Grétar Sigurðsson sóknarprestur Útskálakirkju,
Jón Hjálmarsson formaður sóknarnefndar Útskálakirkju,
Kristján Valur Ingólfsson, vígslubiskup í Skálholti 2011
- 2018.
Heimildir:
Sjómannablaðið Víkingur. (1998). 60. árg, bls. 46-47.
Morgunblaðið. (1967). 264. tbl, bls. 4.
Þorvald Thoroddsen. (2018). Árferði á Íslandi í 1.000 ár.
Illugi Jökulsson. (2013). Háski á Hafi. Sögur.
Morgunblaðið. (1999). Leiðari á sjómannasunnudag,
6. júní.
Fleytan er of smá, sá guli er utar. (1990). Kristján Sveins-
son. Sagnir 11. árgangur, 1. tbl.
Guðjón Einarsson. (2020). Bændablaðið 28. Janúar.
Öldin sautjánda. Minnisverð tíðindi 1601-1700. (1966).
Jón Helgason tók saman. Forlagið Iðunn, bls 190.
Íslands Árbækur í söguformi. Af Jóni Espólín sýslu-
manni í Skagafjarðarsýslu. (1829). VIII deild, kaup-
mannahöfn. Hið íslenska bókmennafélag, bls 8.
Gunnar M. Magnússon. (1963). Undir Garðskagavita:
héraðssaga Garðs og Leiru. 1898-1988. Reykjavík:
Ægisútgáfan.
Lúðvík Kjartansson. (1971). Sjóslysaárin miklu. Saga
1. tbl.
Fornleifaskráning í Garði á Reykjanesi. (2019). Verndar-
svæði í byggð, Fornleifastofnun Íslands.
Fríða Sigurðsson. (1969). Konungsútgerð á Stafnesi.
Faxi, 29. árg.,10. tbl., bls. 167.
Fríða Sigurðsson. (1970). Afnám konungsútgerðar. Faxi
30. árg., 4. tbl., bls. 48.
Einar Sveinbjörnsson veðurfræðingur. (2022). www.esv.
blog.is
Sýningin leiðarljós í lífhöfn. (2022). www.ferlir.is
Ásgeir Jónsson. (2021). Um hnignun Íslands eftir
siðasipti. www.Feykir.is.
Björk Ingimundardóttir. Prestaköll og sóknir á Íslandi.
(2019). Sögufélag.
Jóhanna Ingibjörg Sigmarsdóttir. (2001). Sjómenn hafa
sótt styrk í trúna. www.mbl.is.
Myndir með greininni eru frá Byggðasafni Reykjanes-
bæjar.
Dagný Maggýjar