Skógræktarritið - 15.12.1993, Blaðsíða 34

Ungplöntur af fræi sem ræktað var í
gróðurhúsi.
Systkinahóparnir verða metnir
og bornir saman með tilliti til
hvenær vöxtur hefst að vori,
hvenær brummyndun og sölnun
nála hefst að hausti og frostþol
að vori og hausti. Þessir þættir
gefa vísbendingar um aðlögun að
vaxtartíma og þar með hættu á
kali. Hægt er að meta þá á öðru
til þriðja aldursári. Þættir sem
hægt er meta þegartrén eru 5-10
ára eru vaxtarlag, vaxtarhraði,
greinarhorn og grófleiki greina
svo dæmi séu nefnd.
f tilraununum verða nokkrir af-
kvæmahópar undan hverri móð-
ur og eins nokkrir undan hverjum
föður. Með samanburði á systk-
inahópum verður þannig hægt
að sjá hvernig einstök tré standa
sig sem mæður eða feður, enda
er fyrsta hlutverk afkvæmatil-
rauna að kanna gildi foreldranna
til undaneldis.
Þegar afkvæmatilraunirnar eru
10-15 ára gamlar má stíga næsta
skref í kynbótum lerkis og velja
úr röðum afkvæmanna aðra kyn-
slóð til undaneldis (Tafla 2).
Frægarður í gróðurhúsi
Þegar f ljós kemur hvaða klónar
eru duglegastir að blómstra verð-
ur þeim fjölgað með ágræðslu og
komið fyrir f fræræktargróðurhúsi
þar sem áhersla verður lögð á
hámarks-fræframleiðslu. Til að
byrja með verður blanda nokk-
urra klóna f gróðurhúsinu og
opin víxlun. Þegar niðurstöður úr
afkvæmatilraunum fara að berast
verður Iakari foreldrum hent.
Endanlegur hópur 20 foreldra í
fræframleiðslu tryggir sennilega
nægan erfðabreytileika (Fowler
1986).
Lerkitré í pottum sem komin
eru upp í 3-4 m hæð þurfa 4-5
fermetra hvert í gróðurhúsi.
Nauðsynlegt er að hafa rúmt um
trén ef stór hluti krónunnar á að
nýtast til æxlunar þar sem lerki
þoiir illa skugga og greinar sem
lenda í skugga hafa tilhneigingu
til að drepast. Einstaklinguraf
frjósömum evrópulerkiklón sem
kominn er í þessa stærð getur
borið rúmlega 200 kvenköngla
auk u.þ.b. 4.000 karlköngla
(Þröstur Eysteinsson 1992). f
hverjum köngli eru rúmlega 100
fræ. Sé gert ráð fyrir 50% spírun
þýðir þetta 2.000 fræ/m2.
En ekki eru allir klónar jafn-
frjósamir og þar að auki er tals-
verður áramunur á fræfram-
leiðslu. Sé talan helminguð ætti
hún að standast sem árleg
fræframleiðsiugeta sem hægt er
að byggja áætlanir á. Könglar
rússalerkis eru að meðaltali að-
eins minni en könglar evrópu-
lerkis en á móti gæti komið að
hvert tré beri fleiri köngla eins og
tilfellið er með mýralerki (Þröstur
Eysteinsson .J992). Ekki er útilok-
að að rússalerki géti framleitt
1.000 spírunarhæf fræ/m2 árlega í
gróðurhúsi, en það þýddi að
gróðurhús á stærð við Barra á
Egilsstöðum gæti fullnægt nú-
verandi lerkifræþörf á fslandi.
Notkun nokkurra smærri gróð-
urhúsa býður þó upp á meiri
sveigjanleika og öryggi en að
nota eitt eða tvö stór hús. Eðli-
legt væri að reka fræframleiðslu í
tengslum við gróðrarstöð þar
sem samnýta mætti vinnuafl, á-
höld o.fl. Vinna við frærækt á sér
aðallega stað í mars-maí og aftur
í ágúst-september en á öðrum
tímum er fyrst og fremst um við-
hald að ræða sem tekur lítinn
tíma. Launakostnaður verður því
ekki mikill við frærækt í gróður-
húsum. Mestu fjárútlát verða
vegna byggingar gróðurhúsa og
viðhalds, einnig upphitun að vor-
lagi.
Kynblendingar
Sifjalerki (Larix x eurolepis), kyn-
blendingurinn milli evrópulerkis
(Larix decidua) og japanslerkis
(Larix leptolepis), er vel þekktur fyrir
hraðari vöxt og meira viðnám
gegn lerkiátu (Lachnellula willkom-
mii) en foreldrarnir (Matyssek og
Schulze 1987), Sifjalerki er af
heldur suðlægum uppruna fyrir
fslenskar aðstæður og lítið reynt
hér en vex þó allsæmilega að
Skógum undir Eyjafjöllum (Sig-
urður Blöndal 1986). Hugsanlegt
er að kynblendingar rússalerkis
annars vegar og evrópulerkis,
japanslerkis eða sifjalerkis hins
vegar verði sæmilega vel aðlag-
aðir og vaxi hraðar en rússalerki.
Einkum eru þessir kynblendingar
32
SKÓGRÆKTARRITIÐ 1993