Morgunblaðið - 09.12.1978, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 09.12.1978, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐID, LAUGARDAGUR 9. DESEMBER 1978 Eftir 57 metra ferð hrópar Hjólus: „Hættu að draga maður, ég fa» nýmakast með Þessu áframhaldi". (Teikn. gr. höf.) Björn Emilsson skrifar: HJOLIÐ tákn eilífðarinnar Telja veröur hjólið merkustu uppfinningu mannsins. Ópekktur Súmeri úr hinum frjósama dal milli fljótanna Eufrat og Tígris fann pað upp. Bændur fornaldar fluttu uppskeru sína á kerrum til borga og stuðluðu pannig aö vexti beirra. Það var ekki fyrr en um 1900 að bifreiðin fór að ógna veldi gömlu hestvagnanna. Með bifreiöinni var uppfinningin hjólið nýtt é enn fullkomnari hétt en áður. Árið er 3500 f. Kr. Hjólus og Pílárus hvíla lúin bein á steini. Hjólus hefur alla tíö veriö álitinn latur, en aö sama skapi hug- myndaríkur. Hugmyndaauðgi er Pílárusi ekki í blóð borin, en hann er hörkuduglegur og ósérhlífinn. Þeir félagarnir deila. „Við ættum aö reyna aö finna auöveldari leið til aö flytja kornið milli staöa. Þessi bölvaður sleöadráttur er alveg aö gera út af viö míg." Hjólus hefur varla sleppt oröinu þegar stæröar steinn kemur skoppandi eins og golfkúla niöur fjallshlíöina. „Aha, ég hef þaö, ég hef þaö. Viö búum okkur til svona rúllandi kringlu og setjum undir sleöann okkar". Þeir félagarnir færa sig neöar í uröina og viröa fyrir sér ferkantaðan steininn, sem numið hefur staðar. Dagurinn líöur. Hjólus hefur setiö með sveittan skallann allan daginn og höggviö tvö ferköntuö hjól. Eins og sönnum uppfinninga- mönnum sæmir fara þeir á afvikinn stað og reyna hjóliö. Hjólus beitir Pílárusi fyrir sleðann og fyrsta ökuferöin er hafin. Eftir 57 metra ferð hrópar Hjólus: „Hættu aö draga maður, ég fæ nýrnakast með þessu áframhaldi." Hann hoppar hikstandi niöur af vagnin- um. Uppfinningamennirnir virða fyrir sér ferköntuð hjól vagnsins. „Þetta gengur ekki", segir Pílárus. „Þú verður hræfuglamatur meö þessu áframhaldi." Allt í einu bregður fyrir uppfínningaglampa í augum Pílárusar hugmynda- snauða. Hann lítur sigri hrósandi á Hjólus og segir: „Viö fækkum hoppunum um eitt meö því aö hafa hjólin þríhyrnd". Þar með var fyrsta endurbót merkustu uppfinn- ingar mannsins orðin aö veruleika. Eða hvað? Þaö er hald manna að Súmerar hafi fyrstir manna uppgötvað eiginleika hjólsins fyrir um það bil 5000 árum. Löngu fyrir þann tíma notaöi maðurinn sleöa til aö flytja byrðar sínar. Sleöar voru notaðir af Forn-Egyptum við byggingu píramídanna. Geysimikinn togkraft hefur þurft til aö draga sleöa þeirra, enda var mörg hundruöum manna beitt fyrir þá. Aöalkostur hjólsins er hiö litla núningsviönám þess. Þegar það veltur áfram, þjappar þaö ójöfnum undir sig og flýtur þannig yfir jaröveg, sem sleöar fornaldarinnar geröu ekki. í stuttu máli, þarf mjög lítinn togkraft til aö koma hjóli yfir ójöfnur. Eftir sleöadrátt í þúsundir ára fannst aö lokum betri leiö. Elzta heimild sem nú þekkist um farar- tæki á hjólum er mynd frá um 3500 f. Kr. og fannst hún í fornleifum Súmera. Á henni má greina tvö hjól, sem hafa sennilega veriö um hálfur metri í þvermál. Þau hafa veriö gerð úr viöarboröum, sem haldiö var saman af krosstré. Telja verður hjólið eina merk- ustu uppfinningu mannsins. Súm- erarnir fornu lögðu meir af mörk- um til heimsmenningarinnar með uppgötvun þess en þá grunaöi. Með tilkomu hjólsins geröust þeir brautryöjendur á sviöi samgöngu- mála. Hjólið er orðið svo ríkur þáttur í lífi okkar flestra, aö viö erum hætt aö meta þaö sem skyldi. Ef hægt væri aö afmá þaö af jarökringlunni í einni svipan, liði heimurinn hreinlega undir lok. Ef hjóliö væri ekki til, væri bifreiöin þaö ekki heldur. Viö erum varla komin í heiminn þegar við erum sett í vöggur á hjólum. Ferðin heim frá fæöingardeildinni er venjulega farin á fjórum hjólum. Hjólið, hringferillinn, tákn eilíföarinnar, umlykur allar okkar gjörðir, meðan viö lifum. Að lokum er okkur ekið í líkbíl í gröfina. Eöa eins og segir í hinni helgu bók: „Silfurþráöurinn slitnar og gullskálin brotnar og skjólan mölvast viö lindina og hjolið brotnar viö brunninn." (Pred. 12.6). Hér er hjólið undir- staöa lífsins. Hjóliö er nefnt á sex stöðum í biblíunni. Þar er þaö notaö á ýmsa vegu, allt frá því aö vera lífgjafi í aö vera aftökutæki. Salómon konungur segir í orðs- kviöum: „Vitur konungur skilur úr hina óguölegu og lætur síöan hjólið yfir þá ganga." (Oröskv. 20.26.). Um gjörvalla heimsbyggöina snúast hjól daginn út og daginn inn, berandi fólk jafnt sem vörur. Tæknivæöing nútímans er bein afleiöing af uppfinningu Súmer- anna. Hagsæld landa má marka af fjölda hjólanna, sem þar snúast. Það er ótrúlegt en satt, aö nú á tuttugustu öldinni eru enn í notkun hjól, ekki ósvipuö upprunalegu hjólum Súmeranna. Fyrir aðeins 15 árum eyddi undirritaður æsku- sumrum sínum á bæ einum í Hrunamannahreppi. Þar voru þn'r mjólkurbrúsar, Gráni gamli og lúinn hestvagn óaöskiljanlegir. Hestvagnar eru enn notaöir til sveita. Vélknúin farartæki sáust ekki á íslandi fyrr en sumariö 1904, þegar Thomsensbíllinn margfrægi kom til landsins, keyptur aö tilhlutan Alþingis. Ekki voru allir alþingismenn sammála um ágæti hans. Einn þeirra sagði, aö yröu kaup bílsins samþykkt, mundu veröa „fleiri jaröarfarir en nokkru sinni áöur, svo þaö yrði mesta nauösyn aö fjölga prestum til aö jaröa alla þessa menn, þó ekki væri til annars en aö gefa dánar- vottorö". o /o\ Vélknúin fararUeki sauat •kki á laiandi fyrr en sumsr- »1904, inri! ðr.hðf.l Hjól Hjólusar til hægri. Endur- bætt af Pílárusi til vinstri. Les- andi góður, fækkar hoppunum? Þaö hjól, sem viö flest þekkjum, er bíldekkið. Gúmmibaröi meö slöngu. Upprunalegu hjólin voru eins og áður segir gerö úr tré. Þau þóttu aö sjálfsögöu þung og klunnaleg, svo aö brugöiö var á þaö ráö aö létta þau. i staö heilsteypta hjólsins voru hafðir pílárar, sem gengu út frá öxlinum að yzta kanti. Breyting hjólsins hefur oröiö lítil frá upphafi, sem sýnir bezt, hve Súmerinn, vinur okkar, hitti naglann á höfuöiö. í dag eru dekkjategundir ótelj- andi. Hægt er aö fá radialdekk,. crossply-dekk, snjódekk, spyrnu- dekk og nagladekk, svo eitthvaö sé nefnt. Aö einu leyti eru þessi dekk ekki eins hentug og hjól fornaldarinnar. Þaö getur nefni- lega sprungiö á þeim. Páll bóndi Jónsson í Eyjafiröi þurfti einu sinni sem oftar aö skreppa yfir Vaölaheiöi. Páll er einn af þessum akkúrat-mönnum og yfirfór Landroverinn af kost- gæfni áöur en haldiö var á brattann. Varadekkiö var á sínum stað. Þegar á háheiöina var komiö, kvað við smellur. Bíllinn settist á afturendann og var greinilega ekki í akstursstuöi. Páll hentist út. Þaö fór ekki á milli mála, það var sprungiö á bílnum. Meö hjálp bónda og tjakksins reisti Land- roverinn óæðri enda sinn til himins. Bóndi hugsaöi nú gott til vardekksins, tók það úr bílnum og reisti upp á rönd. Þegar hann sneri sér aö sprungna dekkinu, varö hann var viö hreyfingu aftan við bílinn. Var þá ekki varadekkið lagt þar af stað í langferö. Páll tók til fótanna en var of seinn. Dekkiö hentist út fyrir vegkantinn og stöövaöist ekki fyrr en um 4 km neðar, úti í sjó. Þar fór fyrirhyggjan fyrir lítið.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.