Morgunblaðið - 21.02.1980, Side 35

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 21. FEBRÚAR 1980 3 5
Björn Þorsteinsson:
Ekki er ofsögum sagt af því að
atkvæðagreiðslur ollu ýmiss konar
hugarangri á bæjum á sl. ári. Ein
slík angurvaka varð í heimspeki-
deild Háskóla íslands hinn 30.
nóv. 1979. Þá greiddu deildarmenn
atkvæði um umsækjendur um
prófessorsembætti í almennri
sagnfræði, sem Ólafur Hansson
hafði gegnt.
Dómnefndarálit og atkvæða-
greiðslur á deildarfundum hafa
hingað til verið trúnaðarmál, en
þeim trúnaði hafa einhverjir
deildarmenn brugðist, því að hlut-
ar dómnefndarálita og úrslit at-
kvæðagreiðslunnar hafa þegar
birst í blöðum. í Morgunblaðinu
14. febr. sl. segir að Ingi Sigurðs-
son Ph.D. bókavörður hafi hlotið 7
atkvæði, Sveinbjörn Rafnsson fil.
dr., starfsmaður Árnastofnunar
17 og Þór Whitehead D.Phil. 3
atkvæði.
Fyrir fundinum í heimspeki-
deild 30. nóv. lágu dómnefndarálit
frá okkur Heimi Þorleifssyni
menntaskólakennara og Sigurði
Líndal prófessor í lögum, en okkur
þremur hafði verið falið að meta
hæfni umsækjenda. Nefndin skil-
aði að nokkru sameiginlegu áliti,
en ég minnihluta áliti einkum um
tvo umsækjendur, sem ég taldi
ekki hæfa til þess að gegna
prófessorsembætti eins og sakir
stæðu. Samnefndarmenn mínir
voru á annarri skoðun, og þeirra
meirihluta álit var ákvarðandi en
mitt ekki. Með áliti mínu vildi ég
vekja athygli á því að gera ber
ólíkar kröfur við hæfnismat til
lektors og prófessors, svonefnd
doktorspróf eru ólíkra ætta og að
mínu viti ættu prófritgerðir alls
ekki að vera marktækar við um-
sóknir um prófessorsstöðu, heldur
eingöngu útgefin rit, sem unnin
hafa verið sjálfstætt og án allrar
handleiðslu.
Á fundinum 30. nóv. var mál
umsækjenda um prófessorsemb-
ætti í almennri sögu lögformlega
afgreitt af heimspekideild og sent
ráðherra og þess vænst að hann
afgreiddi það fljótt í samræmi við
óskir deildarinnar. Háskólann
skortir kennslukrafta m.a. í sagn-
fræði á kandidatsstigi, svo að
allur óþarfadráttur á veitingu
kennaraembætta er vægast sagt
mjög bagalegur.
Vilmundur
grípur til
blekkinga
Þegar komið var fram yfir nýár
og ekki bólaði á nýjum prófessor í
sagnfræði við háskólann, tóku
bæði stúdentar og deildarráð
heimspekideildar að ganga eftir
því við þáverandi menntamálaráð-
herra, Vilmund Gylfason, að hann
setti þegar mann í embættið í
samræmi við óskir deildarinnar.
Hann brást við eftirgangsmunun-
um með því að endursenda dóm-
nefndarálitin ásamt áminningar-
bréfi til deildarinnar dagsettu 23.
jan. sl. og stíluðu til forseta
hennar, Alan Bouchers prófessors,
en í bréfinu beindi hann nokkrum
skeytum til mín. Eg svaraði með
bréfi til deildarforseta 5. febrúar
sl. og fara aðalatriðin úr svörum
mínum hér á eftir.
— I bréfi ráðherra segir að
vöndun og yfirvegun skuli sér-
staklega stjórna gerðum manna í
heimspekideild, af því að hana
„skipa kennarar í ólíkum fræði-
greinum og ganga allir til atkvæða
um umsækjendur um hverja stöðu
og greiða þá flestir atkvæði á
grundvelli dómnefndarálits fyrst
og fremst að því er ætla má“. —
Þetta á síður við um heimspeki-
deild en ýmsar aðrar deildir há-
skólans.
Aðalstofnanir heimspekideild-
ar: bókmennta-, málfræði- og
sagnfræðistofnunin — eru
sprottnar af sama meiði og náið
samstarf hefur jafnan ríkt milli
kennara og nemenda deildarinnar.
sem eiga sér m.a. sameiginlegt
félag, Félag islenskra fræða. Áð
guðfræði-, lögfræði- og viðskipta-
fræðideildum undanskildum mun
heimspekideild ein hin samstæð-
asta innan háskólans.
I áminntu bréfi segir að ráðu-
neytið telji „afgreiðslu heimspeki-
deildar á dómnefndaráliti um um-
sækjendur um prófessorsembætti
í almennri sagnfræði eigi galla-
lausa. Kemur þar fyrst til sá
höfuðgalli á dómnefndarálitinu að
dómnefndin virðist ekki taka
nægilegt tillit til þess að embætti
það sem um ræðir er kennarastóll
í almennri sagnfræði.
Þetta mál kom mjög til umræðu
á fyrstu fundum nefndarinnar í
maí sl. vor. Að gefnu tilliti tók ég
saman handa nefndinni nokkur
atriði, sem hafa bæri í huga við
samningu álitsgerða.
Forsendur
álitsgerða
Auglýst prófessorsembætti er
hið eina sem kennt er við almenna
sagnfræði við heimspekideild H.Í.,
og mun hliðstætt starf ekki finn-
anlegt við háskóla í r.álægum
löndum. Að gefnu tilefni skal
athygli vakin á því, að skipting
sagnfræði við H.í. milli íslenskrar
og almennrar sögu á ekki framar
rétt á sér og var bundin við
fámennisskeið heimspekideildar.
Almenn sagnfræði er heildarheiti
á svonefndri mannkynssögu, en
íslandssaga er hluti af henni og
skiptist í sérgreinar og sérfræði-
tímabil eins og hún. Enginn mun
nokkru sinni skýra viðhlítandi
neitt meginvandamál íslenskrar
sögu án rækilegrar þekkingar á
almennri sögu þess tímabils sem
um er fjallað. Óþarft á að vera að
taka fram, að fróðleikur er ekki
háskólafræði í sjálfu sér, heldur
þekkingin á því hvernig hans er
aflað og hvernig hann verður til.
Krefjast ber að hver sagnfræði-
kennari deildarinnar hafi lokið
háskólaprófi í almennri sagn-
fræði, en prófessor, ábyrgðar-
maður fyrir sagnfræðilegum
vinnubrögðum og útskrift sér-
fræðinga, verður einungis valinn
eftir fræðilegu gildi verka sinna. í
almennri sagnfræði óskilgreindri
eru öll sagnfræðileg vandamál
jafngild til umfjöllunar, fræðilegt
gild ritgerðar er eitt marktækt,
og auðvitað er mönnum ávallt
fjölhæfni til framdráttar. Mark-
tæk verk eru endanlega frágengn
ar og birtar sérfræðirannsóknir,
en handrit síður, enda ekki alls
staðar tekin gild til hæfnismats
við erlenda háskóla. Þá eru próf-
ritgerðir miður gildar sökum áhri-
favalds kennara. — Röskleiki í
námi og starfi er mikilvægur
eiginleiki hjá hverjum háskóla-
kennara og frumleiki, víðsýni og
innsæi í gang mála.
„Umbúða-
laus áróður“
Fyrrverandi menntamálaráð-
herra segir í bréfi sínu frá 23. jan.,
að ekki verði séð „að sérálit
formanns dómnefndarinnar, sem
virðist hafa ráðið mestu um
hvernig atkvæði féllu um umsækj-
endur í deildinni, eigi neitt skylt
við hlutlaust álit fræðimanns,
heldur er það umbúðalaus áróður
fyrir einum umsækjanda gegn
öðrum. Er svo langt gengið að
telja doktorspróf frá háskólanum í
Edinborg og Oxford ekki vera
fullgild doktorspróf."
Ekki er ofsögnum sagt af því að
mikill er máttur hins illa. Með
umbúðalausum áróðri á ég að hafa
Ieitt heimspekideild á glapstigu,
ruglað þar dómgreind manna, villt
þeim sýn og ráðið mestu um úrslit
atkvæðagreiðslunnar 30. nóv. sl.
í heimspekideild eru margir
sem þekkja ritverk Sveinbjarnar
Rafnssonar og þurfa engar um-
sagnir frá níér til þess að meta
þau. Háttvirtur fyrrverandi
menntamálaráðherra hlýtur að
vita að hann er hvorki að slá
heimspekideild né Háskóla
íslands gullhamra með ummælum
sínum.
í álitsgerð minni og Forsendum
álitsgerða reyndi ég að minna á að
munur er á:
a) doktorsgráðu, sem veitt er
fyrir prentað rit, unnið alveg
sjálfstætt og veitir kennslu-
réttindi, jus docendi, við þann
skóla, sem gráðuna veitir, — og
b) doktorsprófi, sem lýkur með
ritgerð unninni undir hand-
leiðslu prófessors.
í sumum löndum tíðkast aðeins
gráðan, í öðrum prófið, og í enn
öðrum hvort tveggja.
Þá ber þess einnig að geta að
starfsmat B.S.R.B. og ríkisins 1969
metur doktorspróf (PhD og viðlíka
gráður) til launa ekki mikið fram
yfir fil.lic. —
Þessu til staðfestingar æski ég
að birt sé 22. síða úr starfsmatinu:
Sveinbjörn Rafnsson tók fil.
dr.-próf en fékk ekki dósents-
kompetance fyrr en hann hafði
gefið út eina tímaritsgerð enn á
prenti. Slíkt er alþekkt í Svíþjóð
og þykir ekki tíðindum sæta. Að
því leyti er Sveinbjörn í hópi
ýmissa merkra háskólamanna á
Norðurlöndum.
Ég sá ekki ástæðu til að svara
neinu, sem „ítarleg svör tveggja
umsækjenda við dómnefndarálit-
inu“ höfðu að flytja, og tel þau
aðeins staðfesta réttmæti álits-
gerðar minnar.
Ingi Sigurðsson gerir sér ekki
ljóst að PhD-ritgerðir eldast eins
og allt annað. Slík ritgerð frá 1972
óprentuð getur verið gott framlag
tii lektorsstarfs 1976, en gagns-
lítið til prófessorsembættis þrem-
ur árum síðar. Þá virðist Ingi ekki
hafa skilið að gera beri strangari
kröfur til fræðilegra afreka próf-
essors en lektors.
Þeir Ingi og Þór Whitehead
segjast í sameiginlegu bréfi frá 29.
nóv. 1979 hafa hlotið „æðstu
prófgráðu í enskumælandi lönd-
um“. Ekki kemur þessi fullyrðing
heim við það sem segir í bókinni
British Universities eftir Sir Jam-
es Mountford, London 1967, bls. 58
(ljósrit fylgir); —
„Postgraduates are awarded the degree of
‘master’ in their own faculty or (at a more
advanced level) of ‘doctor in philosophy’
(Ph.D.), a title which is common to all
faculties. The higher doctorates, as D.Sc. or
D.Litt., are awarded on the evidence of a body
of published work contributing substantially
to knowledge."
Hér segir að eftir B.A.-próf geti
hinn útskrifaði tekið meistara-
gráðu í deild sinni eða (enn fremra
stig) „doktorsgráðu í heimspeki"
(Ph.D.), en sá titill er sameigin-
legur öllum deildum. Æðri dokt-
orsgráður, D.Sc. eða D.Litt., eru
veittar fyrir prentuð rit, sem hafa
að geyma verulegan þekkingar-
auka.
Á umræddum deildarfundi 30.
nóv. hafði ég víst orð á því að
Ph.D.-gráðan væri að verða „færi-
bandaframleiðsla" á Bretlandi og
lagði fram skýrslu frá háskólan-
um í Cambridge, 1977, máli mínu
til sönnunar. Þar segir að náms-
nefnd hafi samþykkt 369 stúdenta
til Ph.D.-náms 1976. Þá vekur
nefndin einnig athygli á því að
„Sérstöku reglurnar" um Ph.D.-
gráðuna haldi áfram að draga að
stöðugan straum umsækjenda. —
Lektorar og
prófessorar
Frá mínum bæjardyrum séð er
það réttlætismál íslenskra stúd-
enta, sem inna af hendi mikil
rannsóknarstörf hjá mér og öðr-
um, að þeim sé ekki skipaður
óæðri sess en fjöldaframleiðslunni
bresku að námi loknu. Ef hér á að
miða hæfi manns til prófessors-
starfs við breskar Ph.D.-kröfur,
verður Háskóli íslands að taka
undirbúning að slíku prófi inn á
námsskrá sína. Sumir þeir stúd-
entar, sem ég hef útskrifað sem
kandidata, hefðu staðist Ph.D,-
próf með prýði að óbreyttum
námstíma, en þeir áttu þess ekki
kost.
Þá mun sú fullyrðing þeirra
Inga og Þórs málum blandin, að
það sé algengt, að menn með þessa
„æðstu prófgráðu" sem þeir nefna
svo, séu ráðnir til háskólakennslu
„strax að námi loknu“. Hér skiptir
samt aðalmáli til hvaða starfa
menn eru ráðnir. Ég beitti mér
fyrir því að Þór yrði ráðinn sem
rannsóknarlektor við Háskóla
íslands nokkru áður en hann lauk
doktorsprófi sínu. Þá var tregða
hjá menntamálaráðune/tinu að
koma málinu í höfn. Ég tel þá
Inga báða vel hæfa sem lektora,
en ekki til prófessorsembættis
eins og sakir standa, en þeir
virðast hvorugir gera greinarmun
á þessum störfum.
Dómnefndir munu settar til
þess að nefndarmenn segi, hvernig
að málum er staðið hjá háttvirt-
um umsækjendum. í þeim efnum,
hafa náungar eins og ég ekki við
annað en takmarkaða þekkingu og
eigin dómgreind að styðjast.
Um getsakir og skáldskap
blaðamanns Morgunblaðsins og
heimildarmanna hans get ég verið
fáorður.
Sagt er að „Sveinbjörn Rafns-
son hafi jafnan verið talinn sér-
stakur skjólstæðingur Björns
Þorsteinssonar“. Mér hefur aldrei
dottið í hug að ég væri neinn
skýlisrimi, en einum manni reyndi
ég að duga lítilsháttar; — hann
heitir Þór Whitehead. Ég sagði
honum reyndar í sumar að ég gæti
ekki stutt umsókn hans um próf-
essorsembættið. Síðan hefur mér
reynst tregt talsamband við Þór.
Ég á enga aðild að neinu sem
sagt hefur verið um þetta mál í
blöðum annað en eina málsgrein.
Blaðamaður frá Þjóðviljanum
hringdi í mig dag nokkurn og
spurði hvað ég vildi segja um
viðbrögð þáverandi menntamála-
ráðherra, Vilmundar Gylfasonar í
prófessorsmálinu. Ég svaraði að
bragði að um innrás Vilmundar í
Afganistan yrði hann að tala við
forseta heimspekideildar, Alan
Boucher. Ég veit ekki betur en
Háskóli íslands eigi að vera full-
valda í eigin málum og á allan
hátt hafi verið staðið lögformlega
að verki 30. nóv. sl. — Ég vona að
þessu máli verði ráðið farsællega
til lykta sem allra fyrst.
Kópavogi, 15. febrúar 1980.
Björn Þorsteinsson
Athugasemdir
við úlf aþyt
Skipaferðir til ísafjaröar og Hafóu samband
Akureyrar alla mánudaga EIMSKIP ™
^ SÍMI 27100
HÁLFSMÁNAÐARLEGA TIL SIGLUFJARÐAR OG HÚSAVÍKUR VÖRUMÓTTAKA Í SUNDASKÁLA OG A-SKÁLA, DYR 2, TIL KL.1500 FÖSTUDAGA