Morgunblaðið - 06.12.1980, Blaðsíða 25

Morgunblaðið - 06.12.1980, Blaðsíða 25
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 6. DESEMBER 1980 25 Grikklands- árið Halldór Laxness: Grikklandsárið Helgaíell, 1980 Morgunblaðið hefur beðið Kristján Karlsson að skriía umsögn um Grikklandsárið og fer hún hér á eftir. Grikklandsárið er fjórða og síðasta bókin í flokki sem hófst með I túninu heima 1975. Úngur ég var kom 1976, Sjömeistarasagan 1978. Grikklands- árinu fylgir nafnaregistur, eins og vænta má um ævisögur. Annars hefir gengið á ýmsu um skilgreiningar á þessu verki, sem höfundur nefnir einfaldlega æskusögu sína í niðurlagi Grikklandsársins. Aðspurður hefir Halldór reyndar ekki verið mjög hjálplegur, sem varla er von. Ef höfundar ættu að útskýra verk sín jafnóðum, væri nær að þeir skrifuðu þau aftur á nýjan leik. Þrálát og óumbreytanleg spurningakvöð fjöl- miðla nú á dögum er ekki til þess fallin að varpa Ijósi á skáldverk, enda varla þannig hugsuð: hún er vélknúin tilraun til fyllingar tómsins. Þar við bætist að „útskýringar" ná venjulega skammt, nema þær snúist um smáat- riði verks; raunveruleg gagnrýni er annars eðlis. En Halldór hefir í viðtölum kallað verkið essay roman, ritgerðar skáldsögu, skáldsögulega ritgerð. Nú er að vísu góð regla að trúa alltaf verkinu fyrst og síðan höfundi. Allt um það mun þessi skilgreining standa af sér flestar kröfur, sem reglufastur lesandi kann að gera um skilsmun ævisögu og skáldsögu. Þessar fjórar bækur rekja með ýmis konar frávikum og lauslegum efnis- þræði æviferil höfundar frá barnæsku fram undir tvítugt. Grikklandsárið útaf fyrir sig er nítjánda aldursár höfundar og merkir að vísu árið sem hann fór ekki til Grikklands þrátt fyrir fróðlegan undirbúning. Ennþá er höfundur ekki sjálfur kafteinn sálar sinnar né meistari örlaga sinna, svo að vitnað sé í kvæði Henleys. Hann verður heimiliskennari austur á Hornafirði. Aðrir höfðu markmið, sumir mörg og náðu öllum og meira til. Eitt höfuðskilyrði þess að sjálfs- ævisaga sé skemmtileg er, eins og segir sig sjálft, að söguhetjan viti sem minnst, og einkum það að hún sjái ekki fyrirfram hvað kunni að gerast. Halldór talar í lok Grikklandsársins um „saklaust og einfalt mótið á þessum smábókum fjórum". Það kann að vera einfalt, það er að minnsta kosti óþvingað, en saklaust er það ekki fremur en annað sem vel er gert í list. Ég sem þetta rita hefi komizt svo að orði í auglýsingu fyrir forlagið á kápu Grikklandsársins að sagan sé „bók- menntasöguleg heimild að því leyti að vér sjáum hana í ljósi frá ritverkum Halldórs Laxness í fímmtíu ár." Þetta kann að vera gott og blessað í auglýsingu, og rétt, eftir því sem auglýsingar geta verið. Að minnsta kosti er óhjákvæmilegt að iesandi þessara minningabóka hefir stöðugt í huga þá sögulégu staðreynd, að aðal- persóna sagnanna á eftir að verða mikill og frægur höfundur. Spenna bókanna, þrátt fyrir áslakaðan sögu- þráð og stíl, er fólgin í leynilegri meðvitund unglingsins um yfirburði sína, og skemmtunarlist höfundarins, sem veit hvað lesandinn veit, liggur í því hvernig hann dylur söguhetjuna framtíðarinnar, um leið og hann spjallar frjálslega við lesandann um óorðna hluti. Fyrir skilgreiningu á sögunum sem essay roman má orða þetta svo: spjall höfundarins er essej- an, rómaninn takmörkuð vitund pilts- ins. Auðvitað eru sjálfsævisögur með ýmsu móti: til dæmis mismunandi staðreyndalegar, eða mismunandi gjörræðislegt úrval minnisins. Menn hljóta að vísu í lengstu lög að gera greinarmun á sjálfsævisögu og ævi- sögu, sjálfsævisögu og skáldsögu. Menn vilja ekki láta blekkjast. Samt er það nú svo að listin að lesa sér til gleði er einatt hvorttveggja í senn, að skilja og kunna að láta blekkjast. Ef mér virðist rétt að lesa minningasög- ur Halldórs eins og skáldsögu, er það ekki samkvæmt neinni fræðilegri skil- greiningu heldur einföldum vitnis- burði lesmálsins og þessari niður- stöðu: ef sjálfsævisaga. er greinilega til vegna frásagnarinnar, jafnvel fyrst og fremst stílsins vegna en ekki þess fróðleiks sem hún hefir inni að halda, þá les ég hana eins og hvern annan róman minnisins. Um leið verða allar staðreyndir sögunnar persónulegar og sagnfræðigildi þeirra aukageta. Tvennt er algengt auðkenni sjálfsævi- sögu: þar eru tvær höfuðpersónur, söguhetjan og höfundurinn, og þar- með tvennskonar sjónarmið. Sá tví- skinnungur verður uppistaða og höf- uðgildi þesskonar sögu. Innbyrðis er líklegt að sjónarmið höfundarins gagnvart sjálfum sér í gervi söguhetj- unnar verði írónískt, og það gerist hér: írónía, sá hugsanagangur að segja eitt og meina annað, í ýmsum hlutföllum sín á milli, hefir löngum verið einn helzti stílsmáti Halldórs. Þessi aðferð er í einu vopn og verja þess höfundar sem notar hana. Hún er vafalaust beittasta stílgerð ádeilu sem til er, og jafnframt leyfir hún höfundi að dyljast tilfinninga sinna og verða ekki sár. Undanlátslaus írónía, út heilar bækur, getur að vísu orðið þreytandi; jafnvel Voltaire, jafnvel Laxness getur orðið á að ofnota hana (ég get tæplega lesið Birting í einni lotu með fullri ánægju, og Jómfrúin góða og húsið, sem er öll í írónískum tón, er sú af sögum Laxness, sem ég hefi einna sízt gamah af). Einkum verður írónía leiðigjörn, ef hlutfall andstæðunnar er alltaf miklu stærra en hins, sem sagt er beinum orðum. En í þessum minningabókum beitir Halldór íróníu af meiri vægð og ég hygg gieði en stundum endranær; ranghverfa frásagnarinnar er hvorki fyrirferðarmeiri né beiskari en rétt- hverfan og gamansemin tær og ríkj- andi. Þegar írónía er í þann veginn að verða allsráðandi, hleypir höfundur henni upp: Helgi Pjeturss gekk „að mér formálalauSt uppá þiljum á Gull- fossi og spyr einsog ekkert væri, þó með ögn köldu brosi. Hafið þér nokkuð litið á sans- krít? Nei, sagði ég, og í rauninni var ég það fífl að mér fannst spurn- ingin mjög svo bláttáfram. Til þess að svara doktornum ekki útaf sagði ég sem satt var, að ég þekkti letrið í sjón: það er í laginu eins og þvottur á snúru. Helga Pjeturss þóttu skrýtlur ekki fyndnar. Innskot höfundar, „og í rauninni ...", sem rýfur íróníu frásagnarinnar, er ágætt dæmi um þann frjálsleik orðsins í þessum bókum, sem virkar stöðugt eins og fullur trúnaður við lesandann. Ég get ekki stillt mig um að taka upp eftirlætisfyndni mína úr Grikklandsárinu, og hlýtur hver að skilja hana eftir sínu höfði; um Sigurð Jónasson: Sigurður hafði nú gerst forstjóri hjá Tóbaksverslun Islands og rak þetta alltaðþví tóbakslausa fyrir- tæki undir einkunnarorðinu „eig- inkonan er sem hinir þrjátíu harðstjórar" — Þetta er, eins og Sigurður myndi hafa sagt, „sundt." Hvað og til hvers væri æskusaga, ef höfundur gerði ekki upp sakir fyrir ýmiskonar átroðning? Ættjarðarljóð eru eitt það æskuböl, sem Halldór lýsir hvað skemmtilegast; feitlagnar stúlkur annað (vóru stúlkur þreknari á þeim árum? Líklega); gláponar hið þriðja (The arctic stare, íshafsglápið, kallaði Auden tilhneiging íslendinga að stara). Ég á að vísu erfitt með að skilja að ættjarðarljóðin séu verri fyrir það þó að þau séu ort að danskri fyrirmynd, en danskur var annað í þá daga. Allt byrjaði þetta þó bæði fyrr og sunnar, með La Marseillaise. Ég held það hlyti að vera lítilfjörlegur höfundur, sem ekki tæki skáldskap annarra nokkuð persónulega og fyndi til náttúrlegrar andúðar á vissum fyrirbærum skáldskapar, hve merki- leg sem þau kunna í sannleik að vera, og þarf engin rök ti). Ég get til dæmis með engu móti verið Halldóri sam- mála um tvö höfuðskáld æskuára hans, séra Matthías og Einar Bene- diktsson, en ég efast síður en svo um að hann meini það sem hann segir. Persónulegur smekkur er raunar hverjum og einum fyrir öllu, en hann hefir ekkert almennt gildi, nema skemmtanagildi. Það væri dauft líf án fordóma. Við æskufélaga sína er höfundur mildur og eftirlátur í dómum. Stund- um upphefur hann þá í veldi þjóðsögu og munnmæla. Yfirleitt bera sögurnar nokkurn svip, mismunandi greini- legan, af munnlegri frásögn; af sam- kvæmislist. Mér þykir ekki ólíklegt að stundum megi finna áhrif frá Unuhúsi ef menn þekktu þar til, þar sem góð saga og ólíkindamál virðast hafa verið tekin fram yfir leiðinlega hófsemi og þurra sagnfræði. Annars hefi ég fyrir mitt leyti heyrt og lesið svo marga sagna- snillinga og þjóðsagnasnillinga um Unuhús, að ég veit í raun hvorki upp né niður um þennan fræga salon. Samkvæmt eðli sínu eru allar sögur um góða æsku frásagnir af uppruna- legra lifi og einfaldari tíma en þegar sagan er skráð. Eins og höfundur segir í lok Grikklandsársins: „Við taka aðrir tímar og aðrar viðmiðanir, fjölbreytni og flækjur í ókunnum stöðum, og ekki tök á að rekja, nema brjóta um leið saklaust og einfalt mótið á þessum smábókum fjórum." Saklaust er auðvitað lykilorðið, ekki í listrænum skilningi, fremur en fyrr segir,. heldur sögulegum: að verða fuliorðinn er að vera rekinn úr Paradís. En þó að sagan endurtaki sig þannig um allan aldur er nokkurn veginn víst, að það fólk sem uppi var á æskudögum Halldórs.og hann miðar við, hafði ofurlítið annað viðhorf til skáldskapaf en gerist nú. Það var áreiðanlega dálítið nær en við því fólki, sem Halldór lýsir þannig í Grikklandsárinu: Púðrið í samstofnaguðspjöllunum þrem er sótt beint í munn fólks sem lét ekki við sitja að trúa sögunni af mettun fimm þúsunda, heldur skildi slíka sögu, uppljóm- aðist af henni og hafði meira að segja séð hana gerast af því það vissi að guð talar sisona við mennina; svona einfalt! I minningabókum Halldórs má finna ýmiskonar fróðlega eða kátlega eftirlíking á íslenzkum frásagnarhátt- um og einstökum höfundum: fornald- arsögum Norðurlanda, annálum, þjóð- sögum, Gröndal, Jónasi, alþýðlegum alfræðastíl o.s.frv. En þessar stæl- ingar eru auðvitað ekki annað en vísbendingar um það að höfundur er að skrifa í anda og minning þess fólks sem uppi var á æskudögum hans og hugsaði svona. Hvað sem allri íróníu líður, öllum bakþönkum höfundar um söguhetju sína, eru sögurnar ástúðleg lofgerð um það sem eftir er líkt. Kristján Karlsson

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.