Morgunblaðið - 15.11.1984, Blaðsíða 24

Morgunblaðið - 15.11.1984, Blaðsíða 24
24 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 15. NÓVEMBER 1984 Nóbelsverð- launin í eðlisfræði — veitt fyrir eitt merkasta afrek tilraunaeðlisfræði allra tíma — eftir dr. Þorstein I. Sigfússon Afhending Nóbelsverðlaunanna í eðlisfræði í ár, sem veitt voru ítalanum Carlo Rubbia og Hol- lendingnum Simon van der Meer, er á margan hátt dæmigerð fyrir þá þróun sem er að verða á rann- sóknum i öreindafræði. í tilraunum framkvæmdum við rannsóknarstofu Evrópuþjóða CERN i Sviss tókst mannmörgu liði vísindamanna undir stjórn Rubbia að greina öreindir sem bera boð hinnar veiku víxlverkun- ar, en hún er ein af fjórum ásýnd- um krafta náttúrunnar. (Sjá grein Dr. Jakobs Yngvasonar í frétta- bréfi Eðlisfræðifélags íslands nr. 5 1984.) Eðlisfræðingar hugsa sér að víxlverkun agna í efnisheiminum sé borin af ákveðnum boðberum. Rafsegulkraftar eru þannig bornir af ljóseindum, sem við þekkjum úr venjulegu sólar- eða rafljósi. Kannski mætti Jíka eindum víxl- verkunar við kortspil, sem sam- eina spilamenn við borð, eða knött sem þyrpir knattspyrnuliði saman á velli. Fyrir fimm árum voru Nóbels- verðlaunin veitt þeim Glashow, Salam og Weinberg, en þeir höfðu einmitt rannsakað þá krafta sem valda beta-geislum atómkjarna og nefndir eru veiku kraftarnir. Til þess að víxlverkun með hinum veiku kröftum gæti átt sér stað spáðu þeir fyrir um tilvist þriggja svokallaðra vigureinda sem auk ljóseindarinnar væru boðberar veiku víxlverkunarinnar í náttúr- unni. Með kenningum sínum tókst Glashow, Salam og Weinberg að sameina rafsegulkrafta og veiku „geislunar"-kraftana undir einn hatt; þeir væru hluti af sama meiði. Menn hefir lengi grunað að allir kraftar náttúrunnar væru hluti af sama heildarkerfi. Hinir kraftarnir eru þyngdarkrafturinn, sem „dregur eplið til jarðar" og hinir sterku kraftar sem halda at- ómkjarnanum saman. Fundur vigureindanna í CERN var mikið afrek í tilraunaeðlis- fræði. Carlo Rubbia stjórnaði hundruðum vísindamanna í ná- kvæmri og úthugsaðri leit að vig- ureindunum. Við tilraunirnar var róteindum, sem eru í raun hinn plúshlaðni hluti vetniskjarna, gef- in orka, sem er meiri en milljón- föld orka venjulegrar rafeindar t.d. í ljósaperu. Við slika orku er hraði róteindanna gífurlegur, að- eins örlitlu broti minni en ljós- hraðinn. Hinn ofursterki straum- ur róteinda var hnitmiðaður í skarpan geisla með nýrri aðferð sem Simon van der Meer fann upp. Nánari lýsingu á tæknilegum at- riðum má finna í grein Dr. Guðna Sigurðssonar í nýútkomnu Frétta- ^-A^!* ¦ ._ I I 'V CtRN M.'SS'AfC \ X % s ** ,^i x ,__. r+- Myndin sýnir CERN-svæðið og umhvcrfi þess nilægt borginni Genf í Sviss. Krossalínan sýnir landamæri SvLss og Frakklands. Geysmluhringurinn er fyrir miðri mynd. „Þegar skýrt var frá fundi vigureindanna 1983 var til þess tekið að 138 nöfn eðlisfræð- inga voru á titilblaði einnar greinarinnar. Það eitt út af fyrir sig endurspeglar umfang tilraunanna." bréfi Eðlisfræðifélags íslands. Róteindunum var hraðað og safnað í hringlaga hraðli CERN sem er um 2 km í þvermál og spannar yfir landamæri Sviss og Frakklands. Róteindir og svokall- aðar andróteindir, sem rekast á í skotmarki CERN-hraðalsins, um- breytast í margs konar eindir með ofurstuttan liftima. Slíkar eindir finnast ekki i venjulegu efni. í desember 1982 höfðu tveir hópar rannsóknarmanna i CERN fylgst með um það bil einum millj- arði árekstra. Af þessum fjölda voru um ein milljón árekstra skráðir sérstaklega. En aðeins ör- fáir árekstrar komust í gegn um fingert net alls konar prófana og gátu talist „áreiðanlegar heimild- ir" fyrir tilvist hinna nýju einda. Erfiðast var að leita að svokall- aðri Z-eind þar sem aðeins um 9 árekstrar sýndu ótvíræða tilvist hennar. Þegar skýrt var frá fundi vigur- eindanna 1983 var til þess tekið að 138 nöfn eðlisfræðinga voru á tit- ilblaði einnar greinarínnar. Það eitt útaf fyrir sig endurspeglar DVERGRIKII DEIGLUNNI/ Dr. Jón Óttar Ragnarsson Bjórinn: — Aulaháttur Alþingis mun lengi í nuutna minnum Það haustar Það haustar Auðvitað væri Ijúft að geta hald- ið f gamla tímann enn um stund. Geta hagrætt sér í hægindastóln um framan viA sjónvarpið. Látio eins og ekkert hafi í skorist. Kreppa? En allir draumar enda. Glögg- skyggn 100 ira kona orðaði það eitthvað i þi leið að ekki værí að undra þótt illa ferí fyrir þjoð sem heimtaði allt af öðrum. En sjálfsgagnrýnin kemur seint. Þegar Lff og land hélt mál- þing fyrir einu ári um „Þjóð í kreppu" fannst ýmsum argasta ósvífni að gefa vandamálunum þetta nafn. I dag blandast fáum hugur um hvað er á ferðinni. Þegar rfkið getur ekki lengur greitt stórum þjóðfélagshópum mannsæmandi laun er mikil hætta á ferðum. Skipbrot? Hitt er þó enn alvarlegra þegar ríkið og Alþingi, sem til þessa hafa þost eiga einkaleyfi i miðstýringu atvinnuveganna, hafa enga lausn i vandanum. Þar með getur enginn íslending- ur lengur horft framhji þeirrí stað- reynd að stefnan sem stjórnvöld hafa treyst i við uppbyggingu at- vinnuveganna er gjaldþrota. Er óþarft að tíunda eina ferð- ina enn hvernig þjóðin er leikin eftir áratuga óráðsiu og óarð- bærar fjárfestingar um landið þvert og endilangt frá Krísuvík til Kröflu. Framhjá kerfinu Á sama tfma og Alþingi og rfki hafa ratað í hvern pyttinn i fætur öðrum hafa þessir aðilar farið hamfbrum gegn einstaklingum sem reyndu nýjar leiAir. í flestum tilvikum tókst að brjóta frumkvæði þessa fólks i bak aftur. En við og við hefur einn og einn komist yfir múrinn þritt fyrir hatramma andspyrnu kerf- isins. Eins og i einræðisríkjum sósíal- ismans í Austur-Evrópu snúast mörg átakanlegustu dæmin um matvörur i borð við bjór og brauð. En dæmin mi finna á öll- um sviðum þjóðlifsins. Bjórmilið er e.t.v. það furðu- legasta. Þar hefur mannréttind- amál, vegna aulaskapar Alþingis sem lengi mun i manna minnum, fengið á sig allundarlegan endi. í stað þess að leyfa aðeins al- vórubjór, framleiddan eftir ströngustu kröfum, sötrar nú þjóðin álíka áfengan gervibjór þvert ofan i islensk lög. Og ekki er brauðmilið síðra. Til þess að gefa þjóðinni kost á hollari brauðum urðu bakarar að sprengja vísitölukerfið í loft upp. Hófst þá holhistubylting í land- inu. En þetta eru aðeins tvö dæmi af mýmörgum. Er það glæsilegur vitnisburður um okkar kerfi að eina von okkar eru einstaklingar sem hafa burði til að berjast við það. Lokaorð Það haustar í íslensku þjóðfé- lagL Ulvígasta kreppa velferðarrík- isins er skollin á. Hvort þjóðfélag- ið verður samt aftur er ólfklegt Hvort það lifir af óvíst. lím landið allt er fólk sem fhug- ar í fyrsta sinn í nlvöru, þvert gegn eigin vilja, hvort til þess geti dreg- ið að það pakki saman og finni sér nýjan fððurgarð. Oðrum finnst sú tilhugsun óbærileg að allt jakvætt frum- kvæði komi nú fri einstaklingum sem láta mótspyrnu Ibgmætra yflr- valda sem vind hji eyrum þjóta. Er illa komið fyrír lítilli þjóð þegar við blasir að annað hvort steypi ríkjandi stétt þjóðfélaginu f glötun eða ný kynslóð, nýtt ísland, taki við. En hið nýja ísland er ekki ein- göngu unga fðlkið. Eins og orð hinnar aldargömlu þjóðarmóður staðfcsta er það ekki aðeins þeim ungu sem blöskrar astandiö. Það sem þetta fðlk i sameigin- legt er að það finnur að það bjarg- ar okkur enginn ef við gerum það ekki sjilf. Stjórnvöld sem ekki itta sig i þvf bera feigðina f brjósti sér. Dr. Jón Óttar Ragnarsson er dós- ent rið Háskóla Islands. umfang tilraunanna. Nóbelsverðlaunin 1984 fyrir eðl- isfræði þykja einkum minna á tvennt: Að Evrópa er að endur- heimta forystu i eðlisfræðirann- sóknum, sem heimsstyrjöldin síð- ari hafði raskað, og að þekking mannsins á náttúrunni er smám saman að kristallast i heilsteypta og f grundvallaratriðum einfalda mynd. Dr. Þorsteina I. Sigfússon starfar hjá Raunrísindastofnun Háakóh „I gildru á Grænlands- jökl i" — ný skáldsaga eftir Duncan Kyle Hörpuútgafan sendir nú fri sér nýja bók eftir bandaríska spennu- sagnahöfundinn Duncan Kyle. A sfð- asta ari kom út eftir hann bókin „Njósnahringurínn", sem seldist upp. I fréttatilkynningu frá útgef- anda segir m.a.: „Djúpt í ísnum á Grænlands- jökli var „Camp hundred", heim- skautastðð bandariska hersins, staðsett í 7000 feta hæð. Þar var oftast 45 stiga frost og nístandi stormur. Þrjú hundruð menn unnu þar við rannsóknastörf. Með tækjabúnaði og reynslu tókst þeim að lifa þar við sæmileg kjör. En skyndilega fóru undarlegir at- burðir að gerast. Tæknin virtist fara eitthvað úrskeiðis. Slys og óhöpp urðu daglegir atburðir, nokkuð sem ekki var hægt að reikna með. Stoðin var orðin dauðagildra þar sem vitskertur maður lagði snörurnar." Njósnahringurinn er 208 bls. Hersteinn Pálsson þýddi. Kápu- teikning er eftir Kristján Jó- hannsson. Bókin er prentuð og innbundin í Prentverki Akraness hf.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.