Morgunblaðið - 03.07.1986, Blaðsíða 26

26
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 3. JÚLÍ1986
Afmæliskveðja:
Ólafur M. Ólafs-
son, yfirkennari
Ógleymanlegt er ljóðið sem
Steinn Steinarr orti um tímann og
vatnið. Þetta tvennt virðist svo ólíkt
hvort öðru, að samanburður til lík-
ingar væri fjarstæður, en við nánari
athugun birtist líkingin og það svo
glöggt, að við hlytum að sjá, jafnvel
þótt ljóðið væri ekki til að vekja
athygli okkar.
Eftirminnilegt er og athyglisvert
að standa á bakkanum og horfa á
rennslið. Áin streymir fram breið
og lygn, stundum jafnvel svo, að
vatnið virðist standa kyrrt. Sums
staðar þrengir að og straumur
þyngist og verða jafnvel flúðir og
hávaðar; annars staðar skaga fram
nes, höfðar og klettar, sem breyta
stefnu og straumi.
Þessu líkt gæti tímanum verið
varið. Hann getur liðið svo hægt,
að við tökum ekki eftir, gætum
næstum haldið að hann stæði kyrr.
En straumur tímans getur einnig
verið hraður, breytingar koma svo
ört, að við verðum alls að gæta,
og þarna gengur fram nes eða
klettur sem sveigir stefnu í nýja átt.
Einkum fengi sá að kynnast
rennslinu, sem væri staddur við
bakkann á báti sínum og ýtti út í
strauminn, sem væri stundum svo
hægur, að feijan virtist standa kyrr.
En straumur stríkkar annars stað-
ar, strengir og flúðir, svo að alls
verður að gæta. Þannig er lífssigl-
ing okkar allra, þótt annars sé með
ýmsum hætti. Og þama gengur
fram nes sem breytir stefnu
straumsinsogokkar eigin för.
Vinur minn og mágur, Ólafur
M. Ólafsson, er nú staddur þama
við nesið, þar sem hann má láta
Iokið bátsferð sinni í þágu lands og
þjóðar, en getur nú meir ráðið sigl-
ingu sinni sjálfur.
Ólafur Markús Ólafsson fæddist
í Reykjavík 16. júní 1916. Foreldrar
hans vom sæmdarhjónin Ólafur
Magnússon kaupmaður í Fálkanum
og kona hans Þrúður Guðrún Jóns-
dóttir. Var mikið umleikis hjá þeim
hjónum, annars vegar umfangsmik-
il verslun ásamt verksmiðju, hins
vegar stórt heimili, bömin alls níu,
og var Ólafur hinn næstyngsti í
hópnum. Hallaðist þar ekki á um
reglu og myndarbrag í starfi og á
heimili.
Ólafur fór í Verslunarskóla ís-
lands og brautskráðist þaðan 1935,
var síðan við nám í verslunarhá-
skóla í Þýskalandi 1936—1937. En
þrátt fyrir nám í veslunarfræðum
kom brátt í ljós, að áhugi Ólafs var
meiri á öðmm sviðum. Þegar Ólafur
kom frá Þýskalandi, var Bjöm
Guðfinnsson kennari við Mennta-
skólann í Reykjavík og sá einnig
um íslenskukennslu í útvarpinu og
þætti um íslenskt mál, og gátu þeir
er vildu, sent bréf um málfarsleg
efni. Ólafur fékk áhuga á þessu
málefni og tók að senda þættinum
bréf um íslenskt mál. Bjöm Guð-
fínnsson var glöggskyggn bæði á
menn og málefni og veitti athygli
þessum bréfum, þótt hann þekkti
höfundinn þá annars ekkert. Þetta
varð upphafið að kynnum þeirra
Ólafs og Björns, sem leiddi síðan
til vináttu og samstarfs, er entist
meðan báðir lifðu.
Ólafur sneri sér nú að námi að
nýju, tók stúdentspróf vorið 1941
eftir eins árs lestur. Tók þá við nám
í Háskóla Islands í íslenskum fræð-
um.
Árið 1941 hóf Bjöm Guðfínnsson
hina miklu rannsókn sína á fram-
burði íslendinga. Hér var lagt í stór-
virki, er heimtaði m.a. ferðir um
allar byggðir landsins. Þetta var
ofvaxið einum manni, jafnvel Bimi
Guðfinnssyni, sem var þó naumast
einhamur til starfa. Bjöm varð að
fá samstarfsmann. Hann valdi Ólaf
M. Ólafsson.
Menn hugsa sér fræðimennina
einatt þannig, að þeir sitji við skrif-
borð sitt með bækur allt í kringum
sig, og vissulega er umhverfi þeirra
einatt á þá lund. En hér voru ferða-
lög víðs vegar um land, stundum á
vegum, en stundum einnig á full-
komnum vegleysum, þar sem aðeins
varð komist gangandi og jafnvel
ekki án mannhættu. Af málrann-
sóknarferðum Ólafs skal hér aðeins
nefnd för hans um Homstrandir
sumarið 1941. Þá var þar enn
byggð að mestu, svo að unnt var
að hljóðkanna þar, og var það
mikill fengur að rannsaka framburð
manna í þessum afskekktu sveitum,
en ekki mátti tæpara standa, því
að nokkmm ámm síðar eyddist
byggð þar nær gersamlega. Var
jafnvel ekki laust við að sumir litu
tortryggnisaugum gestinn er kom
í bæ í svo óvenjulegum erindum.
En öllum misskilningi var skjótlega
eytt, en kunningsskapur kom og
vinátta, og komu jafnvel sumir
strandbúar síðar í heimsókn á heim-
ili Ólafs og foreldra hans, og höfðu
sumir þeirra aldrei fyrr í höfuðstað-
inn komið. Á Ströndum fékk Ólafur
gistingu á bæjum og stundum fylgd,
en fór þó oft einn. Hestar sáust þar
naumast, en þó hitti hann þar eitt
sinn unga smalastúlku á hestbaki,
sem fylgdi honum milli bæja.
Þar nyrðra er víða torleiði svo
mikið að ótrúlegt er, yfir bratta
fjallshryggi eða stórgrýtisurðir
undir sjávarhömmm. Þarf þar að
fara bæði djarflega og varlega.
Einn af þessum erfíðu stöðum er
Fumfjarðarófæran. Þar er feikna
há klettabrík sem gengur í sjó fram,
og á flóði fellir þar sjó í berg, en
þurrt um fjöru, og verður að fara
stórgrýtisurð sem er svo úfin, að
fullillt er gangandi manni. Þar
hefur verið farið með hesta aðeins
einu sinni svo kunnugt sé, er Þor-
valdur Thoroddsen fór þar sumarið
1886.
Þegar Ólafur kom að Fumfjarð-
arófæm í rannsóknarferð sinni einn
síns liðs, hefur sennilega ekki verið
nægilega lágsjávað. Þegar hann
kom á Fumfjarðarófæmna, reið
aðsogið að, fékk gripið hann og
kastaði honum flötum. Náði hann
að rísa á fætur og fékk borgið sér
úr háskanum. Skall þar hurð nærri
hælum, en laukst þó vel.
Mikið verk var og vandasamt að
vinna úr þeim gögnum sem þeir
Björn og Ólafur söfnuðu í rannsókn-
arferðum sínum. Kom fyrri hlutinn
út, Mállýzkur I, árið 1946. En Bimi
Guðfinnssyni entist ekki aldur til
að ljúka verkinu, og var Ólafi falið
ásamt Oskari Halldórssyni að vinna
það sem eftir var, og kom út á
þeirra vegum síðari hlutinn,
Mállýzkur II, árið 1964.
Ólafur lauk eand. mag. prófi í
íslenskum fræðum við Háskóla ís-
lands 1946. 1947-1949 kenndi
hann íslenska nútímahljóðfræði við
Háskóla íslands. 6. janúar 1951
kvæntist hann Önnu Christiane tón-
listarkennara. Börn þeirra em tvö:
Guðrún Birna og Ólafur Magnús.
Sama ár, 1951, hóf hann kennslu
við Menntaskólann í Reykjavík og
hefur kennt þar allt fram á þetta
ár, 1986. Kennslugreinar hans hafa
verið íslenska og þýska.
Nú hafa veið nefnd nokkur helstu
störf Ólafs á þeim hluta starfsævi
hans sem nú er liðin. Þau em
margvísleg, en þó má skipta þeim
í tvo aðalflokka: í fyrsta lagi fræði-
og vísindastörf, og í öðm lagi er
kennsla. Þessi tvenns konar við-
fangsefni em ólík um margt, en
þó þarfnast þau bæði hins sama:
vera trúr verkefninu, taka á því
með einbeitni, alúðogskilningi, sem
þarf við hvert starf. Þá vinnast
verkin, jafnvel þau sem óvinnandi
virðast. Hér má nefna eitt dæmi til
skýringar.
Það tíðkast mjög í háskóla, að
stúdentar fái heimaverkefni. Er
slíkt góður undirbúningur undir
sjálfstætt starf, er skóla er lokið,
og oft hafa slíkar rannsóknir stúd-
enta reynst merk fræðistörf. Á há-
skólaárum Ólafs var eitt sinn lagt
fyrir hann að reyna við nafnafelur
í rímum einum, en þær höfðu þá
reynst hveijum manni óleysanlegar,
svo fast hafði þessi hnútur verið
riðinn. í raun verður ekki ætlast til
þess af neinum, að hann valdi verki
sem enginn hefur áður getað orkað.
En þennan harðsnúna hnút tókst
Ólafi að leysa, og efast enginn um,
að skýringar hans em réttar. Ljóst
er að við slíkar úrlausnir duga engin
vettlingatök. Enginn leysir harðan
hnút með vettlinga á höndum. Þar
verða menn að viðhafa alla ein-
beitni, hugkvæmni og þrautseigju,
í fám orðum sagt leggja sig fram
að fullu. Þannig hefur Olafur staðið
að hveiju verki og einnig ætlast til
þess af öðmm. Vandvirkari mann
og samviskusamari við hvert starf
hef ég ekki þekkt. Þar hefur verið
unnið í samræmi við eiðstafinn
foma: „sem ég veit sannast og rétt-
ast og helst að lögum."
Vinátta er merkilegt fyrirbæri.
Hún er með mörgum hætti. Ótrygg
vinátta getur reynst mönnum hin
hættulegasta, en sönn vinátta er
meðal mestu gæða lífsins. Eftir-
minnilegt er hvernig skáld og rit-
höfundar lýsa margvíslegri vináttu.
Hvergi er vináttu betur lýst en í
Njálu. Þar em sýndar ótrúlega
margar gerðir hennar, allt frá þeirri
sem svo illa er til stofnað, að hún
verður báðum að bana og til þeirrar
sem mest er til vandað og a'.drei
bregst. Um Gunnar á Hlíðarenda
segir þar, að hann var vinfastur og
vinavandur. Ég þekki enga lýsingu
á vináttu sem á betur en þessi við
Ólaf. Hann gerir sér ekki alla jafna,
en sá sem öðlast traust hans, á þar
vin sem ekki bregst. Og orðum
hans er óhætt að treysta. Þar á það
við sem sagt var fyrir löngu: „Jafnt
þykja mér heit þín sem handsöl
annarra manna.“ Þar fer hann eftir
þessum orðum, sem eitt sinn vom
lögð í munn Hrafnkeli Freysgoða:
„Áð virða sín orð og halda sín heit
manns helgust er skylda."
Þau Ólafur og Anna em höfðingj-
ar heim að sækja, og fá gestir þar
hinar rausnarlegustu móttökur. Á
það bæði við um stórmannlegar
veitingar og alúðlegt viðmót. Þar
er ánægjulegt að sitja við veisluborð
og blanda geði við húsbændur og
gesti með lifandi samræðum. Þar á
við frásögn Leo Tolstoi um mið-
degisverðarboð einnar af söguhetj-
unum, sem hafði sérgáfu í þeim
efnum: „En þótt sá þáttur mið-
degisverðarins, sem tengur var
munni og maga, færi fram með
miklum sóma, var hinn andlegi
engu síðri. Yfir borðum var aldrei
hlé á viðræðum, sem ýmist voru
almennar eða tveggja manna tal.“
Þótt Ólafur hafi lengstum stund-
að bókleg störf, hefur hann ekki
gleymt heilsuræktinni. Á háskóla-
árum sínum fór hann jafnan gang-
andi í skólann, þótt leið væri löng.
Áður var minnst á gönguferðir
hans, langar og strangar, vegna
málrannsókna. Síðan hefur hann
alla tíð iðkað gönguferðir. Enn má
sjá hann, þar sem hann er á göngu,
gervilegur að vallarsýn, beinn í
vexti og léttur í spori, svo að margur
tvítugur maður gæti öfundað hann
af. Og garðurinn við húsið að
Grundarlandi 8 hefur ekki farið
varhluta af atorku hans og snyrti-
mennsku.
Okkur gengur einatt illa að átta
okkur á rennsli tímans, hvort sem
hann líður fram eins og áin lygn
eða fellur í streng, en liðinn er hann
fyrr en við vitum og við komin niður
að nesinu þar sem breytir stefnu,
en siglingin heldur áfram. Ég óska
Ólafi til hamingju í þeirri för. Og
þrátt fyrir straum tímans er maður-
inn ætíð hinn sami.
Tíminn líður, en vér ekki.
Haraldur Matthíasson
Chelsea Deardón. Hinn röggsami
vamarlögmaður Laura Kelly (De-
bra Winger) sannfærir Logan um
að ef þau sameini krafta sína, sem
eru umtalsverðir á lögfræðisvið-
inu, fái þau Chelsea sýknaða.
Daryl Hannah leikur hina ójarðn-
esku Chelsea Deardon, sem er
kannski ekki sek en engan vegin
saklaus. Terence Stamp breytir
sér í líki listaverkasala og Brian
Dennehey, sem alls staðar skýtur
upp kollinum þessa dagana, leikur
lögreglumann.
Eins og fyrr segir hefur myndin
fengið geysiaðsókn og lofið hefur
hlaðist á hana. Redford hefur
gulltryggt stöðu sína á „topptíu",
Hannah hlotið talsverðar sára-
bætur eftir hrottalega útreið í The
Clan of the Cave Beaver. Bestur
rómur hefur hefur þó verið gerður
að leik Debru Winger, virtustu
gagnrýnendur álfunnar fullyrða
að nú sé þessi athyglisverða leik-
kona komin í fremstu röð fjöl-
hæfustu leikkvenna vestan hafs.
Þá hefur Reitman skipað sér í
framvarðarsveit bandarískra leik-
stjóra, myndin sar.nar að hann er
ekki aðeins fær um að skapa stór-
karlalegar skemmtimyndir eins
og Animal House og Ghost-
busters, heldur einnig fínlegar
og fágaðar gamanmyndir í anda
Capra og Cukors. Og við skulum
hafa hugfast að það eru einmitt
myndir á borð við Legal Eagles
sem eru efnið sem notað er í
Óskarsverðlaunin.
Legal Eagles
Gamanmynd fyrir fullorðna
hálfguðinum er enginn annar en
Ivan Reitman, (National Lamp-
oon’s Animal House, Ghost-
buster). Þeir hefðu einhvem tím-
ann þótt harla ólíklegir samstarfs-
menn. En mergur málsins er sá
að svo var komið fyrir Redford
karlinum að hann þurfti nauðsyn-
lega að hressa upp á ímynd sína.
Til að það lukkaðist töldu ráðgjaf-
Kvikmyndir
Sæbjörn Valdimarsson
Sú mynd sem nýtur hvað
mestrar hylli hjá gagnrýnendum
og almenningi (komu einhveijum
í hug Óskarsverðlaunin?) í Vestur-
heimi um þessar mundir er Legal
Eagles, nýjasta mynd Roberts
Redford. Og sá sem leikstýrir
Reitman leikstjóri og Robert Redford við tðku Legal Eagles, sem
hugsanlega verður jólamynd Laugarásbíós.
Sagt er að megna „óscarsverðlaunalykt” leggi af leik Redfords
og Debru Winger í Legal Eagles, og þó sérstaklega af leikkonunni.
ar nauðsynlegt að hann tæki að
sér safaríkt gamanhlutverk og
nyti leikstjómar manns af yngri
kynslóðinni. Þá var ekki síður
þörf á ungum og glæsilegum
mótleikara og til starfans valin
Debra Winger og Dayl Hannah
(Splash) kemur mikið við sögu.
Þrátt fyrir vinsældir og ágæta
frammistöðu Redfords í Out of
Africa, fyrstu myndar hans í þijú
ár, þótti flestum tvímælalaust
ímynd hans þar heldur „karlaleg"
og stjaman þyrfti tvímælalaust á
efnislegri „andlitslyftingu" að
halda í næstu mynd.
Legal Eagles, sem nú troðfyllir
á annað þúsund kvikmyndahús
vítt og breytt um Norður-Ameríku
og dregur að sér mun breiðari
áhorfendahóp en dæmi em til um
um Ianga hríð, er lögfræðilegur
þriller með gamansömu ívafi.
Snýst um listaverkafalsanir og
morðmál. Margir hafa líkt henni
við þá frægu mynd Cukors, Ad-
am’s Rib, (var sýnd í sjónvarpinu
ekki fyrir alls löngu), og aðalleik-
urunum við það sögufræga par
Tracy og Hepbum. Ekki slorlegur
samanburður það.
Redford fer með hlutverk sak-
sóknarans Logans. Á hann glæsi-
legan feril að baki sem tekur
óvænta og ískyggilega dýfu vegna
meints óviðurkvæmileika í máli