Morgunblaðið - 29.08.1987, Blaðsíða 14

14
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 29. ÁGÚST 1987
Í ÞINGHLÉI
STEFÁN FRIÐBJARNARSON
Stefnumörkun þegar 1930:
Utvegs- iðnaðar
og verzlunarbanki
I
í síðasta þingpistli var lítillega
drepið á umfang bankastarfsemi
hér á landi: sjö bankar, þrjátíu
og níu sparisjóðir, rúmlega eitt
hundrað lífeyrissjóðir og fáeinir
verðbréfamarkaðir. Þetta er ekki
svo lítið í ekki stærra samfélagi.
Ekki er ijarri lagi að ætla að
milli þrjú og fjögur þúsund ein-
staklingar starfí á vettvangi
banka, sparisjóða, lífeyrissjóða,
verðbréfamarkaða og trygginga
— eða langleiðina jafnmargir og
vinna á fískiskipaflotanum. Þetta
er í samræmi við vöxt hverskonar
þjónustustarfsemi, sem verið hef-
ur tímanna tákn í hinum vestræna
'heimi síðustu áratugina og sér í
lagi síðustu árin.
Þegar umfang bankakerfís og
peningamarkaðar á líðandi stund
er skoðað er erfítt að gera sér í
hugarlund að fyrsta peninga-
stofnun á íslandi [sparisjóður á
Seyðisfirði] kemur ekki til sög-
unnar fyrr en 1868 og entist ekki
líf nema fáein ár. Elzta peninga-
stofnun íslenzk, sem enn starfar,
er Sparisjóður Siglufjarðar, stofn-
aður 1873 og verður 115 ára
1988.
Landsbanki íslands hóf starf-
semi 1. dag júlímánaðar 1886;
varð eitt hundrað ára í fyrra, eins
og muna má. Tilgangur bankans
var „að greiða fyrir peningavið-
skiptum í landinu og styðja að
framförum atvinnu veganna“.
Ekki veitti af. Og ekki veitir af,
því fjármunir eru afl þeirra hluta
sem gera skal.
II
Landsbankinn átti sannarlega
erindi við íslenzkan þjóðarbúskap.
Hann óx hratt en fjármagnsþörf
atvinnuveganna óx þó hraðar. Á
morgni aldarinnar, árið 1901, set-
ur löggjafínn lög um hlutafélags-
banka með einkaleyfí — um
takmarkaðan tíma — til útgáfu
gulltryggðra seðla. í upphafí var
ráð fyrir því gert að Landsbankinn
gengi inn í þennan nýja banka.
Niðurstaðan varð samt sú að
Landsbankinn starfaði áfram sem
sjálfstæð stofnun.
Hinn nýji banki, íslandsbanki,
hóf störf 1903. Auk íslendinga
lögðu bæði norskur og danskur
banki fram fé til hans. Aðalbank-
inn var í Reykjavík en útibú á
Akureyri, ísafírði og Seyðisfírði.
Með bankanum kom nýtt frjár-
magn inn í atvinnulífið og vóru
umsvif hann mikil um skeið, en
þetta var sá tími í atvinnusögu
þjóðarinnar, er vélbátar og togar-
ar leystu þilskipin af hólmi.
Islendingar vóru að opna atvinnu-
vegi sína og þjóðarbúskap fyrir
tækninni.
Þriðji áratugurinn var einskon-
ar aðfaratími „kreppunnar"
miklu, sem lék margar þjóðir
grátt. Þessi aðfaratími var
íslenzku bönkunum erfíður sem
og almenningi. Innstæður minnk-
uðu, íslandsbanki sætti miklu tapi
og hlutabréf hans hríðféllu.
Ástæðulaust er að fara náið ofan
í þau mál hér og nú, en bankanum
var lokað í febrúar 1930. Útvegs-
banki íslands hf., sem stofnaður
var að ákvörðun Alþingis, yfírtók
eignir og skuldir íslandsbanka.
Ríkissjóður lagði fram rúman
helming hlutafjár. Hinn nýi banki
skyldi einkum styðja sjávarútveg,
iðnað og verzlun. Það er því ekki
ný hugmynd, heldur upphaflegt
veganesti Útvegsbankans hf. að
hann sé allt í senn útvegs- iðnað-
ar- og verzlunarbanki.
III
Útvegsbankinn er rekinn sem
hlutafélag allar götur til ársins
1957. Þá er hann gerður að ríkis-
banka með þingkjörið bankaráð.
'Miuoin
Kauptilbod sjávarútvegsaðila hagsta»úara:
Utvegsbankinn verði
áfram útvegsbanki
segir Kristján Ragnarsson, formaður LÍÚ
UnuiW írnli íerA -ina á fuml krnljám lUffiurviNMr. fnr- f. lur i - r
.......... MiirioiriliUiKin.
Ilh-fjniru lil .jámnilvrj
»fr- Hagnýlar rannsókfiir
l.iT-vkjörin «*rn sóll í sjó
Þijátíu árum síðar er honum á
ný breytt í hlutafélag, eftir mikið
áfall, tengt farmskipafélagi.
Rekstri bankans var sum sé breytt
til upphaflegs forms.
Hvarvetna í veröldinni eru
seðlabankar ríkisbankar. Öðru
máli gegnir með viðskiptabanka.
Þeir er víðast hvar einkabankar,
sem lúta ekki pólitískri stjómun
heldur arðsemisstýringu. Allri
bankastarfsemi fylgir engu að
síður áhætta. Og allri áhættu
fylgja áföll í bland við ávinninga.
Island er eitt örfárra lýðræð-
isríkja þar sem bróðurhluti við-
skiptabanka er ríkisrekinn. Fyrr
á þessu ári var einum þessara
ríkisbanka, Útvegsbankanum,
breytt í hlutafélag sem fyrr segir.
Og forsjármenn ríkisbúskaparins
ákváðu að selja hlutabréf sín í
bankanum. Ljóst er af umræðum
um málið á þingi síðast liðinn
vetur að löggjafinn hafði fyrst og
fremst sjávarútvegsaðila í huga
sem kaupendur eignarbréfa ríkis-
ins í bankanum.
Samband íslenzkra samvinnu-
félaga setti síðan strik í reikning-
inn með óvæntu kauptilboði í
bréfín. Síðan hafa miklar jarð-
hræringar og kvikuhlaup sagt til
sín í samfélaginu. Svo kann að
fara að eftirköstin verði meiri en
menn grunar, ef stjómmálamenn
ráða ekki rúnir aðstæðna og mála-
vaxta rétt.
rv
Rætur Útvegsbankans liggja í
Fyrrum sjóliðsforingja
og talsmanm hans svarað
eftirArnór
Sigiirjónsson
Persónulegar árásir og rógburð-
ur sýna ætíð málefnalega fátækt
og skort á almennri háttvísi. í Þjóð-
viljanum 5. apríl 1987 og 5. júlí
1987 beinir Jón Sveinsson spjótum
sínum að þeim sem unnið hafa að
íslenskum vamar- og öryggismál-
um samkvæmt ákvörðun stjóm-
valda. Veitist Jón Sveinsson m.a.
að mér með dylgjum og ósannindum
og sér Sigurlaug Bjamadóttir fyrr-
verandi alþingismaður ástæðu til
þess, að endurtaka ósannindi Jóns
Sveinssonar í Morgunblaðsgein
25.8.1987 undir fyrirsögninni „I til-
efni umræðu um vamarmál."
Eftirfarandi er svar mitt við þessum
persónulegu árásum Jóns og Sigur-
laugar. Á sínum tíma vakti gagn-
rýni Jóns Sveinssonar á störf
landhelgisgæslunnar þjóðarathygli,
þegar á reyndi varð minna úr henni
en Jón gaf tilefni til með orðum
sínum.
Herþjónusta og nám
Undir millifyrirsögninni „Að
versla með skyldur" i ofangreindri
Þjóðviljagrein 5.7.1987 segir Jón
Sveinsson: „Annar fulltrúinn, Amór
Siguijónsson lauk aldrei tilskilinni
herþjónustu í því landi er hann
nam, og keypti sig undan heilu ári
af henni fyrir 80.000 Nkr." Þetta
eru ósvífín ósannindi, sem Sigur-
laug tekur undir í ofangreindri
Morgunblaðsgrein 25.8.1987 og
telur vera vitnisburð um óheilindi
íslenskra stjómvalda gagnvart Jóni.
I
I '
Fyrri samskipti opinberra aðila á
íslandi og Jóns Sveinssonar era
mér algerlega óviðkomandi. Hvað
varðar hermenntun mína er hið
rétta þetta: Ég_ hóf hermenntun í
Noregi 1975. Árið 1980 lauk ég
liðsforingjaprófí frá Herskólanum í
Osló me góðum vitnisburði og þjón-
ustuumælum. í lqölfar þessa fylgdi
tveggja ára herþjónusta í Noregi
við margvíslegar herdeidir og her-
ráð, m.a. 6 mánaða þjónusta í
friðargæslusveit Norðmanna á veg-
um Sameinuðu Þjóðanna í Suður-
Líbanon. Að auki fékk ég sérstaka
þjálfun hjá sérsveit norsku lögregl-
unnar í Osló á þessu tímabili. Allt
þetta nám greiddi ég sjálfur sam-
kvæmt sérstökum samningi við
norsk hermálayfírvöld án nokkurrar
flárhagslegrar aðstoðar frá íslensk-
um opinberam aðilum. Sá samning-
ur rann út 1982 að undangengnu
samkomulagi beggja aðila án þess,
að ég þyrfti að greiða eina einustu
norska krónu fyrir. Nám mitt og
ctarfsþjálfun tók 7 ár og lauk með
tilskildum prófum, fjölbreyttri her-
þjónustu og góðum vitnisburði.
Þetta er til skjalfest. Rakalausum
dylgjum og ósannindum Jóns
Sveinssonar og Sigurlaugar
Bjamadóttur um mál þetta er þvi
vísað rakleitt til föðurhúsanna.
Þá segir Jón Sveinsson í Þjóð-
viljagrein 5.7.1987: „ .. .var hann
umsvifalaust ráðinn til að stofna
vopnað lögreg’lulið án þess að stöðu-
gildi væri til og án þess að staðan
væri auglýst og án þess að lög um
vopnaburð lægju fyrir. Af honum
reyndari manni við þjálfun her-
manna, nokkuð sem hér er dulbúið
undir lögregluheiti era aðferðir
hans álitnar ábyrgðarlausar, niður-
lægjandi og með vægast sagt
takmarkað faglegt gildi og má
gjaman fara út í smáatriði þó að
það sé ekki gert hér.“ Hér á Jón
væntanlega við ráðningu mína til
Lögregluskóla ríkisins haustið
1982, en hann er á vegum lögreglu-
stjóraembættisins í Reylqavík. Um
ofangreind ummæli Jóns er eftirfar-
andi að segja: Þáverandi lögreglu-
stjóri Siguijón Sigurðson réði mig
til kennslu- og þjálfunarstarfa á
vegum Lögregluskólans innan vé-
banda lögreglustjóraembættisins í
Reykjavík, umrætt haust. Hann
gerði það í krafti síns embættis og
í samráði við dómsmálaráðuneytið.
Dylgjur Jóns Sveinssonar um vinnu-
brögð lögreglustjóra verða lesendur
að meta í ljósi glæsilegs starfsferils
grandvars embættismanns og
blaðaskrifa Jóns. Jón Sveinsson fer
með hrein ósannindi er hann segir
mig hafa stofnað sérsveit lögregl-
unnar í Reykjavik (víkingasveitina).
Það gerði Lögreglustjórinn í
Reykjavík vegna þeirrar nauðsynjar
að ávallt sé til taks vel þjálfaður
hópur vopnaðra lögreglumanna á
íslandi til þess, að mæta vopnuðum
afbrotamönnum eða hermdarverka-
mönnum. Ég sá hinsvegar um
þjálfun sérsveitarinnar á tímabilinu
1982-1984/5. Sú þjálfun var byggð
á norskri fyrirmynd sem var aðlög-
uð íslenskum aðstæðum og venjum.
Um einstök atriði þeirrar þjálftinar
ætla ég ekki að tjá mig, en vissu-
lega er þjálfun þessi erfíð og verður
að vera vegna eðli starfans. Svo
heppilega vil til fyrir okkur íslend-
inga að innan lögreglunnar í
Reykjavík og víðar má fínna menn
Arnór Sigurjónsson
„Eftirfarandi er svar
mitt við þessum per-
sónulegu árásum Jóns
og Sigurlaugar. A
sínum tíma vakti gagn-
rýni Jóns Sveinssonar á
störf landhelgisgæsl-
unnar þjóðarathygli,
þegar á reyndi varð
minna úr henni en Jón
gaf tilefni til með orð-
um sínum.“
sem hafa unnið mikið og fómfúst
starf í þágu sérsveitarinnar. Þrot-
laus þjálfun og samheldni hafa skila
góðum árangri sbr. Daníelsslipp-
malið 4.5.1984. Nauðsyn þessa
viðbúnaðar verður seint ofmetin og
Lögreglustjóraembættið í
Reykjavík svo og sérsveitin á lof
skilið fyrir árangursríkt og gott
starf. Staðhæfíng Jóns Sveinssonar
um að þjálfun sérsveitarmanna sé
í raun þjálfun hermanna er fráleit.
Þar er mikill munur bæði hvað
snertir tilgang og markmið þeirrar
þjálfunar og aðgerðartækni. Þá
staðhæfir Jón að umrædd þjálfun
sérsveitarinnar sé ábyrgðarlaus,
niðurlægjandi og með vægast sagt
takmarkað faglegt gildi. Mér vitan-
lega hefur Jón Sveinsson enga
þekkingu til þess, að meta gagn-
semi þeirrar þjálfunar sem sérsveit
lögreglunnar í Reykjavík hefur
fengið. Ef staðhæfingar Jóns era
skoðaðar í ljósi þessa staðreynda
vega þær ekki þungt.
Málflutningnr Jóns
og Signrlaugar
Ekki skal hirt um að tína til
fleiri ósannindi og dylgjur Jóns
Sveinssonar í minn garð í Þjóðvilj-
anum og sem endurteknar era af
Sigurlaugu Bjamadóttur í Morgun-
blaðinu 25.8.1987. Hitt er aftur á
móti óskiljanlegt hvers vegna fyrr-
verandi sjóliðsforingi eins og Jón
Sveinsson hagar málflutningi sínum
ítrekað með þeim hætti, að hann
opinberar sjálfan sig sem ósann-
indamann og rógbera frammi fyrir
alþjóð. Málflutningur af þessu tagi
er ekki til þess fallinn að stuðla að
málefnalegri umræðu um vamar-
og öryggismál. Persónuárásir Jóns
Sveinssonar era honum til minnk-
unar og jafnframt lftilsvirðing við
þann persónulega og faglega metn-
að sem hann telur sig hafa öðrum
fremur. Að fyrrverandi alþingis-
maður Sjálfstæðisflokksins skuli ljá
slíkum málstað stuðning sinn er
vægast sagt furðulegt.
Höfundur starfar á vegvm Yara-
armálaskrifstofu utanríkisráðu-
neytisins i höfuðstöðvum
Atlantshafsbandalagsins í Bruss-
el.
cöo nodinelqoí urfiv ulaivi cusi