Morgunblaðið - 27.07.1988, Qupperneq 18

18
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 27. JÚLÍ 1988
Af bláeygum bjartsýnismönnum
— og dimmeygðum búrum
eftir Ragnar
Tómasson
Mikil umskipti hafa nú orðið á
stuttum tíma í málefnum spariflár-
eigenda annars vegar og atvinnu-
fyrirtækja hins vegar. Sú var tíðin
að sparifjáreigendur töpuðu, en
hagur þeirra sem skulduðu vænkað-
ist að sama skapi. Það er mikilvægt
að fólk geti lagt fé til hliðar og
gengið að því síðar, án affalla.
Þessu fólki er verðtrygging mikil-
væg. Bóndinn safnar heyi í hlöðu
og reynir að eiga fyrningar til
mögru áranna. í dýraríkinu er það
altítt að safnað sé til vetrar. Svona
gengur það til í lífinu. En hvorki
bóndinn né dýr merkurinnar fá
borgað fyrir að spara. Þeirra hagur
er sá að geta gengið að spamaðin-
um vísum. Meðan fólk hefur heilsu
til að vinna vill það geta lagt fyrir
til efri áranna. Því er nauðsyn að
geta gengið að spamaðinum óskert-
um þegar til þarf að taka. Pjár-
magn sem veitt er í atvinnulífíð er
aftur á móti áhættufé, sem eðlilegt
er að beri einhvem arð. Hlutafé er
mesta áhættuféð og ætti því að
bera mestan arð. Lánsfé gegn ör-
uggum tryggingum á að bera minni
arð. Sparifé í áhættulausri, verð-
tryggðri bankabók ætti ekki að
bera neina vexti. Sá sem leggur fé
sitt í ríkistryggðan banka er hrein-
lega að geyma það, án áhættu. Það
er hans val. Hinn hættir því í að
byggja upp atvinnurekstur, sér og
þjóðfélaginu til góða. Þannig verður
arðurinn til. Þannig á hann að verða
til. Hvers vegna í ósköpunum á sá
sem leggur fé sitt í geymslu að
geta tekið meira út en hann lagði
inn? Bankamenn segja að spamaður
bankabókamanna sé undirstaða út-
lána til atvinnulífsins. Þannig er
það jú í dag, en þannig á það ekki
að vera. Atvinnureksturinn á sjálfur
að skila þeim arði að hann þurfí
ekki á neinum lánum að halda.
Þannig blómstrar atvinnurekstur-
inn nógu vel til þess að geta greitt
hærri laun. Þau hærri laun verða
síðan gmndvöllur nýs spamaðar,
sem menn vilja gjaman nota til
þess að kaupa með hlutabréf í at-
vinnurekstri og fá þannig hámarks-
arð af sínum spamaði. Vilji fyrir-
tækin færa út kvíamar taka þau
ekki lán, heldur selja ný hlutabréf
til að fjármagna áframhaldandi
uppbyggingu. Þannig styður hvað
annað. Þetta er lýðræði, valddreif-
ing og einstaklingsframtak Qöldans
í sinni ljúfustu mynd.
Atvinnurekstur af misskiln-
ingi
Virðingarleysi okkar fyrir at-
vinnurekstri og afkomu hans er
dæmalaust. Góður kúabóndi dekrar
við kýmar sínar, vakinn og sofínn
jrfír velferð þeirra. Þannig eykur
hann afurðir búsins og bætir hag
þess. Með sköttum, verðlagshöft-
um, gengisskráningu og marghátt-
uðum tilskipunum frá stjómvöldum
er íslenskum fyrirtækjum nær fyrir-
munað að skila arði. Það er litið á
bættan hag þeirra sem dæmi um
íjandsamlega afstöðu stjómvalda
til samtaka launafólks. Sú hækkun
vömverðs sem leiðir af hækkun
launakostnaðar og annarra útgjalda
er talin storkun við kjarasamninga
sem gerðir voru út í bláinn. Það
er til einskis að semja um launa-
hækkun við fyrirtæki sem stendur
í taprekstri. Það em aðeins fyrir-
tæki sem græða sem geta greitt
gott kaup, a.m.k. 'þegar til lengdar
Ragnar Tómasson
„Meðal okkar er risin
upp ný stétt, verðbréfa-
spekúlantar. Þar er
lífið ekki saltfiskur,
heldur verðbréf. Þar er
lífssýnin afföll og vext-
ir, skattfrjáls arður,
tvöf öldun á raungildi
höfuðstóls á 5 ára
fresti. Lífsgleðin er þar
mæld með lánskjara-
vísitölu. Hamingjan
felst í vaxandi höfuð-
stól. Hefðbundin upp-
bygging atvinnulífs
telst hégóminn einn.“
lætur. Stundum heyrist því haldið
fram að menn væm ekki í atvinnu-
rekstri nema þeir græddu á því.
Þetta sé innantómur barlómur. En
það er hægara sagt en gert að
stöðva fyrirtæki í fullum rekstri.
Það er ábyrgðarhluti gagnvart
starfsfólki, gagnvart lánardrottn-
um, viðskiptavinum og umhverfínu
og ekki síst þýðir það skipbrot þess
mannlega metnaðar að gefast ekki
upp, að beijast til hinstu stundar.
Þá er reynt að bjarga sér með því
að fá lán — og borga vexti, og
hærri vexti'— og ennþá hærri vexti
— til þeirra sem enga áhættu taka.
Sannleikurinn er sá að stór hluti
af íslenskum atvinnurekstri er bara
misskilningur. Dæmi A: Þau skipta
tugum og kannski hundmðum fyr-
irtækin sem em í stóm og dým
eigin húsnæði sem myndu stórauka
hagnað sinn með því hreinlega að
loka og leigja síðan húsnæðið öðmm
— fáist þá einhver leigutaki. Dæmi
B: Enn fleiri em þeir sem trúlega
gerðu best í því að loka og fá sér
bara vinnu annars staðar.
Bláeygi bjartsýnismaðurinn
— dimmeygði búrinn
Það hefur blasað við sérkennileg
staða í íslensku atvinnulífi undan-
farin ár. Víða hefur mátt sjá dæmi
þess að gamalgrónir og vel settir
atvinnurekendur hafa verið að selja
fyrirtæki sín ungu fólki fullu af
athafnaþrá og bjartsýni. Mikill hluti
kaupverðsins er lánaður, verð-
tryggður með hæstu vöxtum. Út-
borgunin, og síðar afborganir af
eftirstöðvum, er síðan gjarnan not-
að til þess að kaupa verðbréf með
afföllum. Afföllin em skattfijáls.
Arður fyrirtækisins, ef einhver
skyldi verða, skattlagður sem glæp-
samlega fengið fé. Kaupandi fyrir-
tækisins fer að fínna illa fyrir
þrengingum. Þá er að gefa út
skuldabréf með veði í íbúðinni sinni
eða atvinnuhúsnæði. Þar kaupir
kannski gamli atvinnurekandinn,
eða einhver launamaðurinn, bréfíð
með afföllum. Já, eða glúrinn há-
skólanemi fyrir ódým námslánin
sín. Að ekki sé minnst á stóreigna-
mennina sem fengu Húsnæðismála-
stjómarlán með 3,5% vöxtum af því
þeir vom í lífeyrissjóði. Allur hagn-
aður er skattfijáls. Hvers vegna?
Hvomm skyldi þjóðinni fínnast
vinna þarfara verk, bláeygi bjart-
sýnismaðurinn sem setur fé sitt og
lífsstarf í fyrirtækið eða dimmeygði
búrinn sem kaupir af honum verð-
bréfín með afföllum, auk hæstu
vaxta — og gerir ekki. handtak.
Eins gott að fyrirtækin fari
ekki á hausinn
Það var vemlegur fengur að því
þegar verðbréfasjóðimir hófu starf-
semi sína. Með þeim komu ný við-
horf til íjármagns og meiri kröfur
urðu gerðar til arðsemi fjárfesting-
ar. Ríkisbankamir þurftu nú allt í
einu að fara að auglýsa eftir við-
skiptum. Það var vel, því áratugum
saman höfðu þeir hreint ekki verið
„með á nótunum". Vandinn er hins
vegar sá að verðbréfasjóðirnir hafa
ekki verið hlutlausir milligöngu-
menn í viðskiptum milli kaupanda
og seljanda verðbréfa. Þeir hafa,
feimnislaust, mjög dregið taum
kaupandans. í fasteignaviðskiptum
varðar það refsingu ef fasteigna-
sali leynir því að hann eigi annarra
hagsmuna að gæta en sölulauna.
Hjá verðbréfasjóðunum veit seljandi
verðbréfa ekkert um kaupandann,
en uppgötvar kannski síðar að það
var sjóðurinn sjálfur sem keypti
verðbréfín. Nú er svo komið að
íslenskir verðbréfasjóðir eiga nán-
ast hundruð fyrirtækja, með húð
og hári. Þar koma til bæði kaup-
leigusamningar vegna tækjakosts
fyrirtækjanna og fasteignatryggð
skuldabréf seld sjóðunum til að afla
rekstrarfjár. Þá er nú farið að kárna
gamanið og eins gott að fyrirtækin
fari ekki öll á hausinn! Hvað verður
þá um ávöxtunina?
Lækkun skulda Landsvirkj-
unar og rafmagnsverðið
eftirHalldór
Jónatansson
Langtímalán Landsvirkjunar
hafa hækkað frá sl. áramótum um
alls 4.500 milljónir króna, aðallega
vegna gengisbreytinga og nema í
dag um 28 milljörðum króna. Þar
af eru um 90% í erlendri mynt.
Vaxtagjöldin eru há eftir því og
vega þau því mjög þungt í raf-
magnsverðinu, svo þungt að segja
má að Landsvirkjun sé svo háð er-
Iendum lánardrottnum af þessum
sökum að fyrirtækið sé ekki sjálf-
rátt um verðákvarðanir sínar. Það
er því mjög brýnt fyrir Landsvirkjun
að lækka skuldir sínar á markvissan
hátt.
Landsvirkjun hefur metið lækkun
skulda fyrirtækisins fram í tímann
miðað við mismunandi langan end-
urgreiðslutíma á lánum þess og þá
í samanburði við þá vinnureglu
Landsvirkjunar að leitast við að
endurgreiða á hveiju ári um V20
af heildarskuld fyrirtækisins í lok
undanfarandi árs. Verður hér á eft-
ir gerð grein fyrir niðurstöðum
mats þessa og síðan fjallað sérstak-
lega um rafmagnsverð Landsvirkj-
unar til almenningsrafveitna með
tilliti til kostnaðarþátta.
1. Lækkun skulda
Landsvirkjunar
Við mat á skuldastöðunni verður
að hafa í huga að endurgreiðslur
lána um V20 ár ári þýðir ekki það
sama og að greiða lánin upp á 20
árum, heldur á um 40 árum. Lands-
virkjun hefur á undanfömum árum
leitast við að fylgja þessum endur-
greiðslumáta án þess þó að það
hafí ávallt tekist af ýmsum ástæð-
um. Takist það hins veger í framtíð-
inni mundu skuldir Landsvirkjunar.
í lok aldarinnar verða um 15 millj-
arðar króna eða um 63% af heildar-
skuld fyrirtækisins í lok 1987 (23,5
milljarðar króna). Eru þá lán vegna
Blönduvirkjunar meðtalin, en ekki
lán vegna virkjanaframkvæmda í
þágu nýrrar stóriðju. Árið 2010
mundu skuldimar verða komnar
niður í 40% og árið 2033 niður í
10%. Ef farið yrði enn hægar í sak-
imar en þetta með endurgreiðslur
lána og þau t.d. ekki greidd niður
meir en V40 á ári mundu skuldir
Landsvirkjunar um næstu aldamót
verða um 20 milljarðar króna eða
um 85% af skuld fyrirtækisins í lok
ársins 1987 og það tæki þá 90 ár
að koma þeim niður í 10%. Með
þessu móti mundi rafmagnsverð
Landsvirkjunar til almenningsraf-
veitna einnig verða hærra um alda-
mótin en samkvæmt þeim reglum
sem nú er leitast við að beita og
þá vegna meiri vaxtakostnaðar.
Með því að endurgreiða V20 ár-
lega af skuldum Landsvirkjunar
áætlast eigið fé fyrirtækisins um
næstu aldamót verða um 20 millj-
arðar króna eða um 60% af heildar-
eign í rekstri. Er þetta mun eðli-
legra hlutfall en nú ríkir í rekstri
Landsvirkjunar.
2. Rafmagnsverð
Landsvirkjunar til
almenningsrafveitna
Rafmagnsverð Landsvirkjunar
ræðst á hveijum tíma fyrst og
fremst af afskriftum, vöxtum og
kröfum um hæfilega arðgjöf þannig
að lántökur vegna framkvæmda
verði ekki meiri en góðu hófí gegn-
ir. Er þetta í samræmi við hlutað-
eigandi ákvæði í lögum um Lands-
virkjun.
Umrædd regla um endurgreiðslu
lána á að geta leitt til þess að raf-
magnsverð Landsvirkjunar til al-
menningsrafveitna fari lækkandi í
kjölfar minnkandi vaxtagjalda. Mið-
að við 3% arðgjöf og lækkun skulda
um V20 á ári áætlast rafmagnsverð-
ið árið 2000 vera orðið 70% af
áætluðu meðalverði ársins 1988 og
mundi þannig lækka um 3% á ári
að meðaltalil til næstu aldamóta.
Undanfarin ár hefur lækkun þessi
hins vegar verið mun meiri í reynd.
Þannig stefnir gjaldskrárverð
Landsvirkjunar í að lækka í ár um
10% að raungildi og virðist ætla
að verða um 36% lægra í árslok
1988 en í árslok 1984 miðað við
25% verðbólgu 1988. Þessum öru
lækkunum hefur fylgt lægri arðgjöf
en hæfílegt getur talist og meiri
lánsfjáröflun vegna framkvæmda
en ella. Hjóta þessar miklu lækkan-
ir því að draga úr svigrúmi til raun-
verðslækkana á næstu árum á með-
an verðþróunin er að ná því jafn-
vægi sem svarar til 3% meðalverðs-
lækkunar á ári eins og stefnt er að.
Fjármagnskostnaðurinn vegur
þyngst á vogarskálinni við ákvörð-
un rafmagnsverðsins, þ.e. afskriftir
og vextir. Er vægi hans um 80%
af heildarkostnaði rafmagnsfram-
leiðslunnar en rekstur og viðhald
vega um 20%.
I fjármagnskostnaðinum ákveð-
ast afskriftir í samræmi við al-
þjóðlegar reglur og er afskriftartím-
inn 40 ár fyrir vatnsaflsvirkjanir.
Vaxtagjöldin ráðast af skuldum
Landsvirkjunar á hveijum tíma.
Eftir því sem þær eru minni verður
rafmagnsverðið lægra, þar sem
Halldór Jónatansson
„Yfirleitt er litið svo á
að skuldir Islendinga
séu í hámarki og jafn-
vel orðnar alltof háar.
Erlendar skuldir
Landsvirkjunar eru um
25% af erlendum skuld-
um þjóðarinnar í heild.
Með hliðsjón af því
verður að telja brýnt
að Landsvirkjun
grynnki á skuldum
sínum svo ört sem
verða má og aðstæður
frekast leyfa.“
markaðsvextir eru hærri en sú arð-
gjafarkrafa af hreinni eign (3—5%)
sem Þjóðhagsstofnun telur hæfí-
lega með tilliti til Landsvirkjunar-
laganna og eðlis þess reksturs, sem
Landsvirkjun heftir með höndum.
í því skyni að lækka skuldir
Landsvirkjunar á markvissan og
hæfilegan hátt hefur reglan um
endurgreiðslu V20 skuldanna verið
tekin upp, en hún krefst verulegra
skuldbreytinga á hveiju ári enda
erfitt að fá lán til lengri tíma en
10 ára. Lenging lána umfram það
sem framangreindar skuldbreyting-
ar gera kröfu til eykur vaxtagjöldin
og leiðir þannig til hærra raf-
magnsverðs auk þess sem þá yrði
tekin meiri áhætta í skuldasöfnun
en eðlilegt getur talist. Er hér ekki
aðeins um gengisáhættu að ræða
heldur einnig áhættu samfara því
hve erfitt er að reiða sig á örugg
vaxtakjör í framtíðinni og gott
lánstraust ef gengið er lægra en
hæfilegt getur talist í framlengingu
lána og skuldasöfnun almennt. Yfir-
leitt er litið svo á að skuldir Islend-
inga séu í hámarki og jafnvel orðn-
ar alltof háar. Erlendar skuldir
Landsvirkjunar eru um 25% af er-
lendum skuldum þjóðarinnar í heild.
Með hliðsjón af því verður að telja
brýnt að Landsvirkjun grynnki á
skuldum sínum svo ört sem verða
má og aðstæður frekast leyfa.
Af framangreindu má vera ljóst
að með því að leitast við að greiða
niður V20 af skuldum Landsvirkjun-
ar á ári hveiju miðað við skuldastöð-
una í lok undanfarandi árs er fylgt
stefnu, sem telja verður vænlega
til að ná því markmiði að draga
hæfilega úr skuldum fyrirtækisins
á markvissan hátt og þar með þjóð-
arbúsins í heild eins og telja verður
æskilegt. Er regla þessi jafnframt
trygging fyrir því að rafmagnsverð
Landsvirkjunar geti farið jafnt og
þétt lækkandi. Hægari skuldalækk-
un býður hættunni heim og dregur
úr möguleikum á lækkandi raf-
magnsverði eins og nú er stefnt að.
Höfundur er forstjóri Landsvirkj-
unar.