Morgunblaðið - 06.12.1991, Blaðsíða 44

Morgunblaðið - 06.12.1991, Blaðsíða 44
44 MORGUNBLAÐIÐ FOSTUDAGUR 6. DESEMBER 1991 Ættbók og saga íslenzka hestsins Gunnar Bjarnason fv. ráðunaut- ur, hefur lokið ritverki sínu um ættir og sögu íslenzka hestsins á 20. öld. Síðasta bindið er kom- ið út, það sjöunda í röðinni. Út- gefandi er P.O.B. á Akureyri. Hér fer á eftir kafli úr bókinni og segir þar frá skoðanaskiptum og átökum vegna hestaræktar- innar í landinu nú á dögum: Ég vil nú (í ágúst 1991) að gefnu tilefni bæta nokkrum orðum við þennan 14 ára gamla fyrirlestur, en tilefnið er það, að fyrir fáum dögum heyrði ég Kristin Hugason hrossaræktarráðunaut halda því fram í útvarpssamtali, að á íslandi væri aðeins einn hrossastofn, og þessu hef ég áður heyrt báða ráðu- nautana halda fram með áherzlum. Það þykir ekki gott, þegar nýjar kynslóðirfagmanna fara að breyta merkingu klassískra fræðiorða, t.d. þeim sem skipta máli í skipulagðri búfjárrækt. Ég skýri þetta hér með tilvísun til hinnar alþjóðlegu skil- greiningar, sem ég lærði í háskóla (1939) og byrjaði að nota við kennslu á Hvanneyri strax 1944 í samráði við Halldór Pálsson, þá sauðfjárræktarráðunaut, sem óþarft er að kynna frekar. Ég nota til samanburðar erlent tungumál, t.d. þýzkuna. , íslenzki hesturinn er sérstakt hrossakyn = á þýsku rasse. Búfjárkynin greinast í stofna = á þýsku stamme. Stofnar greinast í ræktunarlínur (ættir) = á þýsku zuchtlinien. Línur greinást í fjölskyldur eða stóð = á þýsku population. Öll markvís hrossarækt (kynbæt- ur) byrjar með því að hreinrækta með nokkurri skyldleikarækt, pop- ulation, sem þýðir hópur einstakl- inga með mjög líka genasamsetn- ingu. Populationin (t.d. Svaðastað- astóðið) fær nú útbreiðslu vegna kynfastra kosta, og þegar hún hefur breiðst út yfir heilt hérað eða landshluta fara að myndast úr henni nýjar populationir (Kolku- -"ósshrossin, Hofsstaðahrossin, Kirkjubæjarhrossin o.s.frv.). Þess- ar populationir eru flokkaðar sam- an í ræktunarlínur (ættir). Verði línurnar margar og ríkjandi í land- inu, eru þær fræðilega flokkaðar í stofna (Svaðastaðastofninn). Verði nú öllum hrossaættum á ís- landi útrýmt í sláturhúsum, öðrum en af nokkuð hreinræktuðum Svaðastaðastofni (um eða yfir 50% erfðafræðilega metið), þá er Svað- astaðastofninn orðinn að landskyni (Rasse). Ég vil nú biðja hesta- menn, bændur og skólakennara að varðveita þessa klassísku skil- greiningu innan búfjárræktarinnar og kenna ráðunautum, ef þörf er á, þessi einföldu fræði, sem þeir eldri á sínum tíma lærðu hjá mér í háskóladeildinni á Hvanneyri og raunar líka í bændadeildinni. Á sama hátt vil ég biðja menn að taka ekki upp nýyrðið „hormóna sjokk" (K.H.) fyrír orðin „kynæs- ingur" eða „gredda". Ég vil einnig bæta hér við nokkr- um orðum um framfarirnar og gæðaaukningu íslenzka hrossa- kynsins sl. 40 ár, eða frá 1950, þegar ég fékk því til leiðar komið, að reiðhestaræktin yrði ræktunar- stefna Bfl. ísl. eftir Þingvallasigur- inn það ár. Hinar miklu framfarir kynsins á árunum 1920-1950 und- ír leiðsögu hins gáfaða og mikil- hæfa forvera míns í starfi, Theód- órs Arnbjörnssonar frá Ósi í Mið- firði, byggðust allar á hans glögg- skyggni að fínna hjá nokkrum bændum og í nokkrum sveitum talsvert hreinræktaðar population- ir (stóð). Víðast hvar í landinu var Gunnar Bjarnason hæfileikalítið hrossarusl. Ég hélt svo áfram þeirri alþjóðlegu reglu í hrossarækt, sem Theódór byrjaði á að framkyæma hér, að velja kynbótahesta af þeim population- um, sem mesta höfðu kynfestu í sköpulagi og hæfileikanum, s.s. af Svaðastaða-, Hornafjarðar- og Geitaskarðsstofnunum og nokkr- um fleiri, og flytja þá vítt og breitt um landið í hrossaræktarfélögin 50, sem þá voru starfandi. Sumir þessir kynbótahestar settu strax nokkuð sterkan svip á einblending- ana í fyrsta ættlið. Menn fóru að fá hæfileikahesta í heimasveitum sínum og þurftu ekki lengur að sækja þá til annarra héraða. Þann- ig var staðan 1950. Hæfileikamiklir ræktunarmenn hafa síðan haldið áfram að rækta og kynbæta hina gömlu stofna, s.s. bændurnir á Kirkjubæ, Rang. og nú síðast þar búandi, Sigurður Haraldsson. Á Árbakka í Land- sveit rækta bræðurnir Anders og Lars Hansen aðra ræktunarlínu Svaðastaðastofnsins, Kolkuóss- ættlínuna. Hinn mikilhæfi hrossa- ræktandi, Sveinn Guðmundsson á Sauðárkróki, er á góðri leið með að mynda nýja norðlenzka popul- ation, Sauðárkrókshrossin, með markvísri blöndun frá öðrum norð- lenzkum ættum inn í erfðasjóð Svaðastaðastofnsins. En sé það stefna Bfl. ísl. nú að gera blendingsræktunina að lands- stéfnu í hrossarækt og afneita hreinræktun populationa, þá er svo sem engin hætta á ferðum, og kynið tapar ekki þeim framförum, sem þegar eru orðnar. Gæðalínurit kynsins (Binomial-kúrvan) mun haldast, en breytast mjög hægt og jafnvel breikka á grunninum. Hér tek ég samlíkingu, sem ég held að flestir munu skilja: Það væri erfitt að draga fjallið Skjaldbreið til norðurs í heilu lagi! Eina leíðin til að breyta stöðu þess og gerð væri að flytja að efni í fjallið að norðanverðu og flytja efni úr suð- urhlíðum þess eitthvað burt. Þann- ig er unnið með kynföstum stóð- , hestum, mokað genflygsum í „norðurhlíðar fjallsins" (Binomial- kúrvu erfðanna), en fjarlægja lak- ara erfðamagnið að sunnan (vinstra megin á þessum „Skjald- breiði"), þ.e. að „henda eistunum í hundana". Grunnlína Binomial- kúrvunnar lengist þá kostamegin til hægri en styttist gallmegin til vinstri, og öll kúrvan mjókkar og hækkar, og þá fer hún að líkjast mynd af fjallinu Herðubreið. Sjá teikningu hér. Fjórir ættliðir - fjórir gullklumpar Þrenn gullverðlaun Týs til heið- urs, og varðveittum menningararfi í íslenzkum sveitum I. ættliður: Hörður 591 frá Kolkuósi, f. 1957 (gullklumpur). F: Brúnn frá Brekkum. Hreinn Svaðastaðastofn. M: Una frá Kolkuósi, undan Létti frá Kolkuósi og Kolbrúnu s.st, sem var undan Herði s.st. nr. 112, ættföður Kolkuósslínu Svaðastaðastofnsins. Undan Herði 591 er kynbótahest- II. ættliður: Stígandi 625 frá Kolkuósi, f. 1962. M: Jörp frá Kolkuósi undan Létti s.st. Mm: Miklhóls-Jörp s.st. undan Herði s.st. nr. 112. Seldurtil Sviss, en þaðan til Schwörer í Schloss- Neubronn í Þýzkalandi. Stígandi er metinn í hæsta gæða- flokki kynbótahesta á meginland- inu (gullklumpur). Undan Stíganda 625 er hinn marg- verðlaunaði fegurðargæðingur: IIJ. ættliður: Thor frá Sporz í Sviss, f. 1976 (Thor var síðar í eigu Peters Boe- heme í Minden í N-Þýzkalandi). M: Perla frá Kolkuósi. Mm: Perla II frá Kolkuósi, undan Létti frá s.st. Hún er dótturdóttir Perlu nr. 2282. (Þetta er Perluættlínan á Kolkuósi.) Mf: Hörður 591 Kolku- ósi, sem er líka föðurafi Thors (sjá I. ættlið). Thor var talinn vera fegursti og hæfileikamesti kynbótahestur á meginlandinu (gullklumpur), unz á þessu ári (1991) kom til keppni glæsihestur sem sló öll met á heimsmeistaramótinu og kynbóta- Fjöldi cinstakl inga 10 ,Skjaldbreiður" blendingsrækt ------ ----- Með illal H H t\t ----- Týr frá Rappenhof. Alþjóðlegur kynbótahestur. Hreinræktaður „Svaðastaða-Kolkuósshestur". Höfuðverkur BLUP-manna Búnaðar- félags íslands, þó að ástæðulausu, því að hreinræktað erfðaeðli (gens- trúktúr) þessarar populationar er víða til hér á íslandi hjá gáfuðum hrossaræktarmönnum. Stígandi 625 frá Kolkuósi. hrossasýningunni sumarið 1991, en það er sonur hans, stóðhestur- inn Týr frá Rappenhof. IV. ættliður: Týr frá Rappenhof, f. 1985. Eig- andi hans er Andreas Trappe í N-Þýzkalandi. M: Gríma nr. 3468 frá Kolkuósi (gullklumpur). Mf: Hörður 591 frá Kolkuósi. Mm: Yngri-Mósa nr. 3348 frá Kolkuósi, undan Létti frá Kolkuósi (sjá Mm. Thors) og Eldri-Mósu undan Herði nr. 112 frá Kolkuósi. Frægðarferð þessa sexvetra unga kynbótahests endaði um miðjan ágúst á heimsmeistaramótinu fyrir íslenzk hross í Norköbing í Svíþjóð þar sem hann fyrstur allra sýn- ingahesta í 23 ára sögu FEIF, vann þrenn gullverðlaun: 1. Vann tölthornið, 1. verðl. Gjöf frá ísl. ríkisstjórninni. (Farandbik- ar frá 1960.) 2. Vann fjórganginn (fet, tölt, brokk, stökk). 3. Dæmdist bezti og fegursti stóð- hesturinn í Evrópu í hópi yngri stóðhesta. Þessi glæsilegi og harðskyldleika- ræktaði stóðhestur, sannkallaður „gullklumpur" af Kolkuóssræktun- arlínu Svaðastaðastofnsins, vann ekki aðeins sjálfum sér til þrennra gullverðlauna, heldur einnig ís- lenzka hestakyninu og ræktunar- menningu íslenzku bændastéttar- innar og hestamannanna. Það mun sýna sig æ betur er stundir fram líða, að þessi þáttur af þjóðmenn- ingu íslendinga mun standa jafn- fætis og metin til jafns við aðrar greinar íslenzkrar listmenningar, þótt listfræðingar vorir í nútíman- um skynji það lítið betur en kolleg- ar þeirra á 18. öld, Árni Magnús- son og Thomas Bartholin, eða á síðustu öld á tíma Fjölnismanna og Rasmusar Kristjáns Rasks, þeg- ar tungumál okkar og fornbók- menntir lifnuðu til nýs lífs á vor- dögum evrópskrar nýmenningar. Fjöldi einslakl- inga 10 „Herðubreið" stofnrækt 6 7 8 Gæðaskali 10 11 12 13 14 Mcí taltal / ! 6 7 8 9 Gæðaskali 10 11 12 13 14
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.