Morgunblaðið - 11.05.1993, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 11.05.1993, Blaðsíða 20
ro 20 MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 11. MAÍ 1993 Stjórnmál, siðferði og „hin æðri ábyrgð" eftír Sigrúnu Davíðsdóttur Ekki er daglegt brauð að danskir ráðherrar segi af sér, en gerist þó einstaka sinnum. Og danskir emb- ættismenn eru heldur ekki heilagar kýr, heldur verða stundum að láta af embætti vegna gagnrýni á emb- ættisverkin. Eru Danir þá á svona háu siðferðisstigi að þeir þoli ráð- herrum sínum og embættismönnum engin frávik frá þröngum vegi dyggðarinnar? Um siðferðisþrekið má deila, en þeir eru að minnsta kosti meðvitaðir um að þessir aðilar verða að halda sér innan ákveðins ramma. En stundum getur líka læðst að manni sá grunur að siðferðismál- in séu notuð í pólitískum tilgangi. Þó hinn formlegi rammi ísienskra og danskra stjórnmála sé um margt líkur hafa skapast ólíkar venjur um margt, svo yfirbragð danskra og ís- lensKrá'stjórnmála er að mörgu leyti fjarska ólíkt. Hér á eftir verður drep- ið á nokkur atriði í þessu sambandi. Gæti mál hliðstætt Tamílamálinu komið upp á íslandi? Tamílamálið hefur sett svip sinn á dönsk stjórnmál undanfarin ár og enn er ekki bitið úr nálinni með það. Upptök málsins voru þau að á árinu 1988 höfðu umboðsmanni danska þingsins borist kvartanir frá nokkrum lögfræðingum fyrir hönd tamílskra skjólstæðinga þeirra. Tamílarnir, sem voru pólitískir flóttamenn, höfðu sótt um leyfi til að fá fjölskyldur sínar til Danmerk- ur, eins og dönsk lög heimiluðu þeim, en fengu ekkert svar. Umboðsmað- urinn ákvað þá að kanna almennt hvernig málum Tamílanna væri háttað, ekki bara þeirra er höfðu kvartað, og komst þá að því að leyf- in lágu óafgreidd í ráðuneytinu. Nið- urstaða hans var að ráðuneytið bryti lög með því að afgreiða ekki leyfin. Athyglin beindist þá að dómsmála- ráðherranum Erik Ninn-Hansen. Þegar endanleg skýrsla umboðs- mannsins kom fram í mars 1989 var búið að skipta um dömsmálaráð- herra og farið að afgreiða beiðnir Tamílanna. Poul Schluter forsætis- ráðherra gerði grein fyrir málinu, auk þess sem þingmenn höfðu um- boðsmannsskýrsluna. Vorið 1990 blossuðu umræður um málið aftur upp eftir að Ninn-Hansen sagði í sjónvarpsþætti að öll stjórnin bæri ábyrgð á. að Tamílaumsóknirnar voru ekki afgreiddar. Mið-demó- krataflokkurinn fór þá fram á rann- sókn til að vera hreinsaður af sam- ábyrgð í að hafa hindrað afgreiðsl- una. Sumarið 1990 var stjórnin til- neydd að fyrirskipa rannsókn á af- greiðslu Tamílaumsóknanna. Jafn- aðarmannaflokkurinn var ekki ánægður með að aðeins yrði athugað hvað gerðist fram að því að farið var að afgreiða umsóknirnar í janúar 1989, heldur fór fram á að athugað yrði hvað gerðist eftir þann tíma, nefnilega hvort reynt hefði verið að þagga málið niður. Stjórnin neyddist því til að bæta þessu við í janúar 1991. Það var þessi umfangsmeiri rannsókn sem gerði að verkum að Schluter neyddist til að segja af sér nú í janúar. Fyrsta stig málsins var því að umboðsmaður Þjóðþingsins benti á , að dómsmálaráðuneytið afgreiddi ekki umsóknir, sem lög kváðu á um að ætti að koma til móts við. Um- boðsmaður danska þingsins starfar nákvæmlega eins og sá íslenski, því lög um íslenska umboðsmanninn eru sniðin eftir þeim dönsku. Norski umboðsmaðurinn starfar einnig eftir sambærilegum lögum. Ef danska þingið hefði gert það sama við tam- ílaskýrslú umborbmannsins og ís- lenska þingið gerir við skýrslu ís- lenska umboðsmannsins, hefði mál- inu sennilega ekki verið hreyft meir. Dómsmálaráðherrann, sem ekki af- greiddi leyfin, var komið í annað starf, það var farið að afgreiða leyf- in og allt orðið slétt og fellt. Umboðsmaðurinn — varðhundur á kerfið Starf umboðsmanrisins felst í því að vera trúnaðarmaður þingsins hvað varðar stjórnsýsluna. Hann fylgist þvl með hvernig ráðuneyti og önnur embætti ríkis og sveitarfé- laga starfa. Hann getur bæði gert athuganir upp á eigin spýtur, eftir því sem honum þykir tilefni til, en einnig getur fólk snúið sér til hans og hann þá athugað einstök mál, ef ástæða þykir. Um- boðsmaðurinn er ekki yfir þinginu á neinn hátt og getur almennt ekki gagnrýnt lög þess. Umboðsmaður- inn gagnrýnir ekki einstaklinga og störf þeirra, heldur hvernig einstök embætti leysa verk sitt af hendi. Ef hann til dæmis gagn- rýnir ráðuneyti fyrir að svara seint leitar hann ekki uppi þann, sem svara átti, heldur gagnrýnir ráðuneytið almennt fyrir seina- ganginn. Umboðsmaðurinn skrifar skýrslur um einstök mál sem hann afgreiðir og fyrir hvert ár er tekin saman skýrsla umboðsmanns og lögð fyrir þingið. Ef mjög alvarleg mál koma upp getur umboðsmaðurinn strax haft samband við þingið. Þegar umboðsmaðurinn danski gerði at- hugasemd við Tamílaafgreiðsluna notaði hann ekki þessa heimild. Hins vegar notaði hann sér að sú venja hefur komist á að hann fundar mán- aðarlega með laganefnd þingsins vegna mála sem honum þykja þýð- ingarmikil. Venjulega eru það um fjögur mál á mánuði og Tamílamálið féll undir þann flokk, svo þingið fékk strax skýrslu um málið á sínum tíma. Danski umboðsmaðurinn fundar auk þess með laganefndinni einu sinni á ári, þegar hann leggur ársskýrslu sína fram. Venjulega eru einhverjar fyrirspurnir og umræður, en engin sérleg átök. Hins vegar getur þingið síðan ákveðið að athuga einstök mál betur, krefja viðkomandi ráðuneyti eða aðra skýringa, en það er um- boðsmanninum algjörlega óviðkom- andi. Ef svo fer, hefur hann vakið athygli á einhverju sem betur má fara, þar sem þingið álítur ekki nóg að leiðrétta bara eða hætta, heldur vill frekari úttekt. Þau mál, sem íslenski umboðs- maðurinn hefur haft afskipti af líkj- ast að ýmsu leyti dönsku málunum. Með dönskum augum séð eru ís- lensku málin mörg hver nokkuð al- varleg. Tamílamálið spratt upp af því að ráðuneytið dró úr hömlu að veita leyfi, sem lög kváðu á um. Stór málaflokkur íslenska umboðs- mannsins er dráttur á að stjórnvöld svari borgurunum. Yfírskattanefnd er til dæmis skyldug samkvæmt lög- um að úrskurða kæru sex mánuðum eftir að hún berst. I einu máli, sem umboðsmaður tók fyrir, dróst af- greiðsla í rúma átján mánuði, eða þrefaldan frest. Þó umboðsmaður væri fullur skilnings á erfiðleikum embættisins þótti honum þetta lang- ur dráttur. Annað dæmi úr skýrslu hans er að menntamálaráðuneytið dró í eitt ár og tíu mánuði að svara bréfi nokkru. Svarið var fjórar línur. Annað dæmi um álvarleg mál er þegar embætti taka gjald fyrir þjón- ustu, án þess að hafa heimild til þess. Dæmi um þetta er að tollyfir- Anders Fogh Rasmussen umkringdur fréttamönnum Poul Schliiter völd skylduðu innflytjendur til þess að skila tollskýrslum á eyðublöðum embættisins og tóku greiðslu fyrir eyðublöðin. Umboðsmaður kannaði málið og taldi meðal annars að mið- að við kostnað af gerð eyðublaðanna bæri að líta á þann hluta endur- gjaldsins, sem færi fram úr kostnaði við gerð þeirra, sem skatt. Þar sem engri skattlagningarheimild í skiln- ingi 40. og 77. greinar stjórnarskrár- innar var fyrir að fara taldi umboðs- maður skattheimtuna óheimila. í umr'æddu máli tók umboðsmað- ur einnig til athugunar hvort heim- ilt væri að taka þjónustugjald fyrir eyðublöðin, sem svaraði til kostnaðar við gerð þeirra. Hann taldi að ganga yrði út frá þeirra grundvallarreglu að almenningur þyrfti ekki að greiða sérstakt gjald fyrir afgreiðslu eða úrlausn stjórnvalda, nema annað öðruvísi væri kveðið á um í lögum. Meginreglan væri sú að lög þyrfti 'að setja til að gjald mætti taka fyr- ir þjónustu, sem hefði verið veitt almenningi að kostnaðarlausu eða byggt hefði verið á í lögum að veita skyldi endurgjaldslaust. Hvorki í tollalögunum né öðrum lögum væri fjármálaráðherra veitt heimild til þess að ákveða að tekið skyldi endur- gjald fyrir umrædd eyðublöð. Taldi umboðsmaður að samkvæmt þeirri grundvallarreglu að stjórnsýslan væri lögbundin, þyrfti skýra laga- heimild til þess að heimta mætti úr hendi skattþegnanna endurgjald á kostnaði af ákveðnum þáttum í skattheimtu ríkisins. Þar sem slíkri lagaheimild væri ekki fyrir að fara væri óheimilt að taka þjónustugjald fyrir umrædd tollskýrslueyðublöð. Með öðrum orðum mátti ekki taka krónu fyrir blöðin. Annað dæmi um óleyfilega gjald- töku var þegar fjármálaráðuneytið hækkaði gjald fyrir leyfi til málflutn- ings fyrir héraðsdómi úr fjórum í fímmtíu þúsund. Ráðuneytið rök- studdi gjaldið með skírskotun til skattalegra sjónarmiða um almenna tekjuöflun. Umboðsmaður sagði það óheimilt, því engin heimild væri fyr- ir því í lögum og lagði til að þeir sem greitt hefðu hækkaða gjaldið, fengju það endurgreitt. Menn geta svo spurt sig hvort eðlilegt sé að ráðuneyti leggi hvað eftir annað gjöld á bórgarana, án þess að þau standist að lögum. Umboðsmaður Alþingis hefur einnig gert athugasemd við ráðningu utanríkisráðuneytis í ákveðna stöðu. Niðurstaða hans var að ráðningin bryti í bága við lög og vandaða stjórnsýsluhætti. Um leið vakti hann athygli þingsins og fjármálaráðherra á að í lögum væri ekki viðhlítandi heimild til miskabóta þegar stjórn- völd brytu rétt á mönnum við stöðu- veitingar. Sennilegt er að slíkt mál hefði vakið athygli danska þingsins og komið af stað umræðu um stoðu- veitingar hjá hinu opinbera. Endur- teknar misfellur í stjórnsýslu hjá sömu ráðuneytum eða öðrum stofn- unum gætu einnig vakið upp spurn- ingar um hvernig embættisfærslunni sé yfirleitt háttað á þeim bæ. Ábyrgð og ávítur Alþingi hefur fram að þessu ekki rætt skýrslu umboðsmannsins sér- Sigrún Davíðsdóttir „ Af hverju segja ís- lenskir ráðherrar aldrei af sér? Af því að þeir gefa ekkert tilefni til þess? Spurningunum er vandsvarað, en burt- séð frá tilefnum liggur skýringin í ólíkum að- stæðum og því að póli- tískar hefðir á íslandi eru aðrar en í Dan- mörku." staklega, en í vetur voru skýrslur umboðsmannsins fyrir 1990 og 1991 ræddar í þinginu. Allsherjarnefnd fékk þær til meðferðar og á vegum hennar hafði Björn Bjarnason al- þingismaður framsögu um þær. I ræðu sinni kom hann meðal annars inn á hvort ekki yrði að ganga ríkt eftir að stjórnvöld svöruðu öllum erindum greiðlega og gerðu grein fyrir orsökum, ef dráttur yrði á svari. „Slíkir stjórnsýsluhættir eru nauð- synlegt skilyrði eðlilegra samskipta almennings og stjórnvalda og þess trausts sem stjórnvöld verða að njóta hjá almenningi." Væntanlega er umfjöllunin um skýrslurnar fyrsta skrefið í átt til þess að þingið taki að ræða skýrslur umboðsmanns, ekki til að deila út refsingum og ávítum, heldur til að umræðan efli skilning á vandamál- unum og komið verði í veg fyrir að sambærileg mál komi upp. í stjórn- sýslunni dönsku er enginn vafi á að starfsfólkið er meðvitað um að vökul augu umboðsmannsins fylgja því. Ef Alþingi sýnir starfí umboðsmanns síns vakandi áhuga, skilar það sér fljótt út í sjórnsýsluna. Alþingi er mikilvægur bakhjarl umboðsmanns- ins. Nú þegar tekið er að ræða skýrslu hans, gæti það síðar beint ábendingum til ráðuneyta og ann- arra aðila og þannig stutt viðleitni hans. Embætti umboðsmanns Alþingis var komið á 1987. I fyrstu skýrslu sinni 1988 benti hann á að engin íslensk stjórnsýslulög væru til. Stjórnsýslulög taka til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. í þeim eru reglur um málsmeðferð, til dæmis að þessir aðilar eigi að svara innan ákveðins tíma, að þeir eigi að rökstyðja ákvarðanir sínar, að starfsmaður megi ekki hafa mál skyldmenna eða tengdafólks til með- ferðar eða fjalla um mál, þar sem hann ábeinna hagsmuna að gæta og fleira í þeim dúr. Nokkrum sinn- um hafa verið gerðar tiíraunir á Alþingi til að koma slíkum lögum á, en aldrei verið pólitískur vilji til að koma þeim í gegn. Nú er nýbúið að leggja fram frumvarp um stjórn- sýslulög og það er til meðferðar í þinginu. Þegar haft er í huga að ekki hefur vantað lögfræðinga í hóp alþingismanna má teljast undarlegt að slík lög skuli ekki vera til. Meðal lögfróðra eru skiptar skoðanir um hvort frumvarpið gangi nógu langt, en það sjónarmið varð ofan á að hafa frumvarpið raunhæft, þannig að farið yrði eftir því. Ekki þótti til dæmis raunhæft að skylda íslensk yfirvöld í öllum tilvikum til að fylgja sömu reglum og gilda í Danmörku. Starf umboðsmanns felst fyrst og fremst í að vekja athygli á því sem aflaga fer í stjórnsýslunni. Það er
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.