Morgunblaðið - 25.02.1994, Side 30

30
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 25. FEBRÚAR 1994
Minning
Guðlaugur Hannes-
son gerlafræðingur
Fæddur 21. september 1926
Dáinn 15. febrúar 1994
Hinn 15. febrúar sl. andaðist á
Landspítalanum í Reykjavík Guð-
laugur Hannesson, gerlafræðingur,
eftir langa og erfiða sjúkralegu.
Með honum er genginn einn merk-
asti brautryðjandi á íslandi á sviði
gerlafræði og matvælarannsókna,
sem einnig var þekktur og virtur á
alþjóðavettvangi í sínu fagi. Guð-
laugur hafði búið við þverrandi
heilsu sl. 5-6 ár. Hann hafði geng-
ist undir tvær hjartaaðgerðir með
öllum þeim eftirköstum og auka-
verkunum sem svo stórum aðgerð-
um fylgir. Um miðjan nóvember sl.
kenndi hann sér þess meins er nú
hefur dregið hann til dauða fyrir
aldur fram. Gekkst hann undir mjög
erfíðar rannsóknir sem leiddu í ljós
illkynja æxlisvöxt á tveimur stöð-
um. Voru því tvær umfangsmiklar
skurðaðgerðir framkvæmdar og
reyndist seinni aðgerðin þverrandi
kröftum Guðlaugs ofviða. Guðlaug-
ur fæddist hinn 21. september árið
1926 í Reykjavík og voru foreldrar
hans Hannes Jóhannesson, máiara-
meistari og síðar kennari, og Þóra
Guðlaugsdóttir. Auk Guðlaugs áttu
þan dótturina Ragnheiði, en hún
andaðist hinn 9. febrúar sl., einung-
is sex dögum fyrir lát bróður síns.
Bæði höfðu þau systkini verið
starfsmenn Hollustuvemdar ríkis-
ins frá upphafi þannig að missir
okkar samstarfsmanna þeirra er
mikill og tilfínnanlegur þegar þau
hverfa bæði svo snögglega af sjón-
arsviðinu úr okkar tilveru. Að sjá
þau daglega koma og fara saman
úr vinnunni var hluti af okkar um-
hverfi.
Eftir stúdentspróf árið 1946 hélt
Guðlaugur til Bandaríkjanna og
nam gerlafræði við University of
Wisconsin í Madison og lauk hann
þar B.S. prófí árið 1950. Starfaði
hann síðan næstu ár við rannsóknir
og kennslu, fyrst hjá Wisconsin-ríki
og síðar hjá Oregon-ríki meðfram
námi, en hann lauk M.Sc. prófi frá
Oregon State College í Corvallis
árið 1954. Það ár fluttist Guðlaugur
heim til íslands og hóf störf sem
gerlafræðingur í iðnaðardeild At-
vinnudeildar háskólans. Frá árinu
1960 helgaði Guðlaugur krafta sína
íslenskum sjávarútvegi og fískiðn-
aði, fyrst á rannsóknastofu Fiskifé-
lags íslands og síðar hjá Rann-
sóknastofnun fískiðnaðarins. Á
tímabilinu 1975-1976 var hann
deildarstjóri hjá Framleiðslueftirliti
sjávarafurða og varð á því ári for-
stöðumaður Matvælarannsókna rík-
isins sem þá var komið á fót. Gegndi
Guðlaugur starfi forstöðumanns
Matvælarannsókna allt til ársins
1982 er starfsemi stofnunarinnar
var felld undir verksvið nýrrar
stofnunar, Hollustuvemdar ríkisins.
Hjá Hollustuvemd starfaði Guð-
laugur til dauðadags, lengst af sem
forstöðumaður rannsóknastofu
stofnunarinnar en síðustu árin
gegndi hann starfí fræðslu- og upp-
lýsingafulltrúa. Var sú tilhögun til
komin vegna óska hans um að
draga sig út úr erilsömu rann-
sókna- og stjómunarstarfi af
heilsufarsástæðum. Auk þeirra
megin þátta í starfsferli sem hér
hafa verið upp taldir stundaði Guð-
laugur lengst af einhveija kennslu
í sínu fagi við ýmsar menntastofn-
anir bæði hér heima og í Bandaríkj-
unum. Í því hlutverki var Guðlaug-
ur bæði vinsæll og virtur. Þá em
ótalin ritstörf Guðlaugs, en eftir
hann liggur mikill fjöldi greina og
ritgerða um gerlafræði matvæla og
neysluvatns og hefur stór hluti
þeirra verið birtur á alþjóðlegum
vettvangi. Guðlaugur kvæntist árið
1955 Ingunni Ingvarsdóttur og er
sonur þeirra Hannes Einar, vél-
stjóri. Sonur Ingunnar og stjúpson-
ur Guðlaugs er Ingvar Þór Bjama-
son, læknir í London.
Eg kynntist Guðlaugi Hannes-
syni fyrst persónulega fyrir u.þ.b.
sex árum er ég tók við formennsku
í stjóm Hollustuvemdar ríkisins.
Nafn hans hafði þó um árabil verið
stórt í mínum huga og hafði ég
lengi litið á hann sem persónu-
gerving gerlafræðinnar á íslandi.
Strax tókst með okkur sérstakt
trúnaðartraust og vinátta, sem átti
eftir að eflast mjög eftir því sem
samstarf okkar varð nánara. Eftir
að ég tók að sinna daglegum stjóm-
unarstörfum hjá stofnuninni leið
vart sá dagur að við ættum ekki
viðræður um eitthvað af þeim verk-
efnum sem hann hafði í takinu á
svið fræðslu- óg útgáfumála. Auk
þess leitaði ég iðulega ráða hjá
Guðlaugi sem sérstaks trúnaðarvin-
ar varðandi ýmis erfíð eða viðkvæm
mál í rekstri stofnunarinnar. Ráð
sín veitti Guðlaugur mér ætíð fús-
lega af einstökum heilindum og
föðurlegri umhyggju. Naut sín þar
vel sérstakur persónuleiki hans,
sem einkenndist umfram allt af ein-
stakri góðvild og hógværð en jafn-
framt mikilli skapfestu.
Hógværðin var án efa eitt helsta
aðalsmerki Guðlaugs Hannessonar.
Þar fór maður sem var fremstur í
sinni grein á landinu og þó víðar
væri leitað, en sóttist þó aldrei eft-
ir metorðum eða mannaforráðum.
Bestu árum starfsævinnar varði
Guðlaugur í þágú íslensks sjávarút-
vegs og fiskiðnaðar og tel ég að
mikilvægi þeirra starfa hans hafi
aldrei verið metið að verðleikum.
Guðlaugur Hannesson átti stóran
þátt í að byggja upp þá ímynd og
það traust sem íslensk fiskvinnsla
nýtur í dag á erlendum mörkuðum
og það er ekki lítið dagsverk í þágu
þjóðarinnar. Guðlaugur skilaði
þannig miklu ævistarfí fyrir ísland.
Annars vegar byggir hann upp
hreinlætis- og gæðakröfur í íslensk-
um fiskiðnaði og leggur þannig
dijúgan skerf til verðmætasköpun-
ar þjóðarinnar og hins vegar bygg-
ir hann upp frá grunni matvæla-
rannsóknir og matvælaeftirlit í
landinu. í dag er þessu starfí hald-
ið áfram hjá Rannsóknastofnun
fiskiðnaðarins og rannsóknastofu
Hollustuvemdar.
Vegna mannkosta sinna naut
Guðlaugur virðingar og vinsælda
meðal starfsbræðra sinna í öðrum
löndum, enda var hann víðsýnn
heimsborgari í öllum sínum háttum.
Hlotnaðist honum margur heiður
erlendis og í alþjóðlegu samstarfi.
Greinar eftir hann birtust í virtustu
fagtímaritum á sviði matvæla- og
gerlafræði. Snemma á starfsferli
hans bauðst honum að dvelja um
tveggja ára skeið til að sinna sér-
stökum rannsóknavérkefnum við
Massachusetts Institute of Technol-
ogy (MIT) á vegum matvæla og
landbúnaðarstofnunar SÞ (FAO) og
síðar á starfsævinni vann Guðlaug-
ur fyrir Alþjóða kjarnorkumála-
stofnunina (IAEA) í tvö ár í Bang-
kok í Thailandi og önnur tvö ár
fyrir Alþjóða heilbrigðismálastofn-
unina (WHO) í Kaupmannahöfn.
Af þessu má glöggt sjá að náms-
og starfsferill Guðlaugs Hannesson-
ar var stjömum skreyttur en aldrei
miklaðist hann af því á nokkurn
hátt. Persóna hans sjálfs var auka-
atriði í hans huga í því hugsjóna-
og uppbyggingarstaifí sem hann
vann fyrir land sitt og þjóð.
Ungur valdi Guðlaugur sér há-
skólanám sem hann af mikilli fram-
sýni vissi að myndi hafa grundvall-
arþýðingu fyrir íslenskt atvinnulíf.
Sýndi það glöggt kjark hans og
metnað að halda peningalítill langt
út í heim rétt eftir stríð. Alla tíð
sinnti hann starfi sínu af framúr-
skarandi fagmennsku og af trú-
mennsku og hugsjón sem mátti líkja
við köllun. í því sambandi er mér
minnisstætt atvik frá sl. sumri þeg-
ar Guðlaugur leysti af um nokkurt
skeið Franklín Georgsson, eftir-
mann sinn á rannsóknastofunni.
Um verslunarmannahelgina á
versta tíma kom allt í einu upp
óvænt rannsóknarverkefni, sem
mjög áríðandi var að sinna fyrir
viðskiptavin stofnunarinnar sem
stundar vatnsútflutning. Miklir við-
skiptahagsmunir voru í húfi en nær
allir sérfræðingar stofnunarinnar
víðs fjarri eins og gengur um þessa
miklu ferða- og fríhelgi. Guðlaugur
bauðst þá strax til að stytta dvöl
sína utan bæjarins til að hægt væri
að ljúka verkinu. „Hjá mér hefur
starfsskyldan alltaf verið númer
eitt,“ sagði hann við mig af því til-
efni. Orð hans festust mér í minni
og fannst mér þetta atvik lýsa vel
fádæma skyldurækni og trú-
mennsku Guðlaugs Hannessonar.
Menn eins og hann sem vinna af
hugsjón fyrir land sitt og þjóð í
kyrrþey eru sjaldnast metnir að
verðleikum 1 lifanda Iffi. Nú*hefnr
Guðiaugur vinur okkar kvatt okkur
og er horfínn um aldur fram. Það
voru þungbær örlög að missa heils-
una um sextugt, en um það leyti
gekkst hann undir tvær erfiðar
hjartaaðgerðir. Upp frá því var
heilsa hans og starfsþrek veikburða
en þó er ég þess fullviss að hann
átti góðar og innihaldsmiklar stund-
ir inn á milli síðustu árin. Mikil
reynsla hans og yfírsýn nýttist
Hollustuvemd vel þann tíma sem
hann sá um fræðslu- og upplýsinga-
starf stofnunarinnar. Þannig má
segja að Guðlaugur hafí skilað fullu
dagsverki þó hann hafi nú fallið frá
fyrir aldur fram þrotinn að kröftum.
Hann var ósérhlífinn og vildi helst
sinna starfi sínu fram í það síðasta.
Þrátt fyrir mótlæti hafði hann mik-
inn lífsvilja og baráttuþrek. Aldrei
heyrðist hann kvarta, aldrei bogn-
aði hann í veikindum sínum og
ætíð hélt hann reisn sinni. Eftir
fyrri skurðaðgerðina fyrir síðustu
jól náði hann nokkmm kröftum á
ný og sagði hann mér að nú horfði
hann til vorsins og sumarsins til
að byggja sig upp að nýju. Hvíldin
var líklega betri en sú erfíða bar-
átta sem virtist framundan.
Það var mér heiður og lán að
eiga Guðlaug Hannesson að nánum
vini og samstarfsmanni. Hann var
einn af þeim fáu sem ég tel að orð-
ið „sjéntilmaður" eigi ótvírætt við.
Það kom mér nokkuð á óvart að
hann skyldi frá upphafí okkar
kynna sýna mér miklu yngri manni
virðingu og algert trúnaðartraust.
Með okkur skapaðist sérstakt sam-
band og mun glettnislegt bros hans
og góðlátlegur hlátur ekki líða mér
úr minni. Það var sérstakur heiður
fyrir Hollustuvemd ríkisins að hafa
heiðursmanninn og heimsborgar-
ann Guðlaug Hannesson meðal
starfsmanna. Nú er skarð fyrir
skildi. Stjórn og samstarfsfólk hjá
Hollustuvemd ríkisins þakkar Guð-
laugi fyrir uppbyggingarstarf hans,
afburða fagmennsku og góðan fé-
lagsskap frá upphafí vega. Nafn
hans verður ætíð skráð gullnum
stöfum í sögu stofnunarinnar og í
sögu matvælarannsókna og mat-
vælaeftirlits á íslandi. Hvíl þú í friði,
kæri vinur.
F.h. Hollustuverndar ríkisins,
Hermann Sveinbjörnsson.
Guðlaugur Hannesson vinur
minn og samstarfsfélagi hjá Holl-
ustuvernd ríkisins lést hinn 15.
febrúar á Landspítalanum eftir að
hafa gengið í gegnum tvær erfiðar
skurðaðgerðir. Aðeins sex dögum
áður andaðist systir Guðlaugs,
Ragnheiður Hannesdóttir, sem
einnig var starfsmaður Hollustu-
verndar ríkisins. Þau systkini höfðu
starfað hjá stofnuninni frá upphafi
og er hið skyndilega fráfall þeirra
beggja mikill missir fyrir okkur
samstarfsmenn þeirra hjá stofnun-
inni.
Guðlaugur fæddist í Reykjavík
21. septembér 1926. Foreldrar hans
voru Hannes Jóhannesson kennari
og málarameistari og Þóra Guð-
laugsdóttir húsfreyja. Eftirlifandi
konu sinni, Ingunni Ingvarsdóttur,
kvæntist Guðlaugur 1955. Sonur
þeirra er Hannes Einar vélstjóri í
Reykjavík og sonur Ingunnar og
stjúpsonur Guðlaugs er Ingvar Þór
Bjamason, læknir í London.
Guðlaugur lauk stúdentsprófí frá
Menntaskólanum í Reykjavík 1946
og M.Sc. prófí í gerlafræði frá Oreg-
on State College í Bandaríkjunum
1954. Hann starfaði sem gerlafræð-
ingur í iðnaðardeild Atvinnudeildar
háskólans 1954-1960 og áfram hjá
rannsóknastofu Fiskifélags íslands
1960-1965 og Rannsóknastofnun
fískiðnaðarins 1965-1975. Guð-
laugur gegndi störfum deildarstjóra
hreinlætis- og búnaðardeildar hjá
Framleiðslueftirliti sjávarafurða
1975-1976, en var skipaður for-
stöðumaður Matvælarannsókna rík-
isins 1976-1982 og áfram sem for-
stöðumaður rannsóknastofu Holl-
ustuverndar ríkisins eftir að Mat-
vælarannsóknir vom settar undir
þá stofnun 1982. Frá 1990 hefur
Guðlaugur í leyfi frá störfum for-
stöðumanns gegnt starfí fræðslu-
fulltrúa hjá Hollustuvernd ríkisins.
Samstarf mitt og Guðlaugs hófst
1976 þegar Matvælarannsóknir rík-
isins vom nýteknar til starfa. Ég
dáðist strax af þeim mikla krafti
og metnaði sem endurspeglaðist í
störfum Guðlaugs. Hann átti auð-
velt með að vekja áhuga ungs
manns á fræðigrein sinni og það
fór reyndar fyrir mér eins og.nokkr-
um öðmm sem störfuðu undir hand-
leiðslu Guðlaugs, að ég valdi mér
framhaldsnám í gerlafræði. Leiðir
okkar Guðlaugs lágu síðan saman
aftur 1979 og höfum við starfað
saman óslitið síðan.
Guðlaugur er einn af frumkvöðl-
um gerlarannsókna á matvælum á
íslandi. Hann vann að brautryðj-
andastarfí í sambandi við gerla-
rannsóknir á íslenskum fiskafurð-
um og hefur með þeim störfum sín-
um átt dijúgan þátt í að tryggja
þau miklu gæði og öryggi sem ís-
lenskar fískafurðir em þekktar fyr-
ir. Guðlaugur beitti sér fyrir því að
sett yrði á fót sérstök rannsókna-
stofa til að þjóna heilbrigðiseftirlit-
inu í landinu og með tilkomu Mat-
vælarannsókna ríkisins og síðar
rannsóknastofu Hollustuverndar
ríkisins hefur heilbrigðiseftirlitið átt
greiðan aðgang að mikilvægri rann-
sóknastofu vegna matvælaeftirlits-
ins. Auk þess hefur rannsóknastof-
an gegnt þýðingarmiklu hlutverki
fyrir matvælaiðnaðinn á íslandi.
Guðlaugur er viðurkenndur fyrir
vísinda- og fræðistörf sín hér á landi
og erlendis. Hann starfaði sem
tæknilegur sérfræðingur á vegum
Alþjóða kjarnorkustofnunarinnar í
Thailandi 1970-1971 og um skeið
sem sérfræðingur um meðferð mat-
væla á svæðaskrifstofu Alþjóða
heilbrigðisstofnunarinnar í Kaup-
mannahöfn á ámnum 1984-1986.
Guðlaugur tók þátt í margvíslegu
alþjóðlegu samstarfí og átti sæti í
mörgum innlendum og erlendum
nefndum, m.a. íslensku og norrænu
matvælarannsóknanefndunum, eit-
urefnanefnd og í nefnd á vegum
Norrænu ráðherranefndarinnar um
neysluvatn. Hann stundaði einnig
margs konar kennslustörf sem
stundakennari við Háskóla íslands
og ýmsa framhaldsskóla. Eftir Guð-
laug liggur fjöldinn allur af fræði-
og vísindagreinum, ásamt bókaköfl-
um og öðmm ritverkum.
Guðlaugur átti við mikla van-
heilsu að stríða síðustu- árin sem
dró mjög úr starfsþreki hans. Fyrir
nokkmm ámm þurfti hann að fara
í tvær erfiðar hjartaaðgerðir með
stuttu millibili. Hann náði sér þó
nokkuð vel, en gerði sér sjálfur
best grein fyrir því að vinnuþrekið
var ekki það sama og fyrr. Guðlaug-
ur óskaði þá sjálfur eftir því að fá
leyfi frá erilsömu starfi forstöðu-
manns og var hann í staðinn feng-
inn til að taka að sér stöðu fræðslu-
fulltrúa hjá Hollustuvernd. Þetta
var staða sem lengi hafði verið beð-
ið eftir, enda mikilvægt að stofnun
eins og Hollustuvernd sé með öfluga
fræðslustarfsemi á sínum snærum.
Eins og allt annað sem Guðlaugur
tók sér fyrir hendur vann hann ötul-
lega og markvisst í sínu nýja starfí.
Hann sá um reglulega útgáfu á
fréttablaði Hollustuverndar, rit-
stýrði ársskýrslu stofnunarinnar og
stjórnaði vinnu við gerð á margvís-
legu fræðsluefni sem stofnunin hef-
ur sent frá sér á undanförnum
áram.
Ég mOrt 'alltaf-rtTinnast Gúðláugs
+
Stjúpmóðir mín,
VILBORG Á. FORBERG,
verður jarðsungin frá Fossvogskapellu mánudaginn 28. febrúar
kl. 15.00.
Fyrir hönd aöstandenda,
Elín og Garðar Forberg.
Bróðir okkar og vinur,
SIGURGEIR SIGURÐSSON,
Hrauntúni 14,
Vestmannaeyjum,
verður jarðsunginn frá Landakirkju á morgun, laugardaginn
26. febrúar, kl. 11.00.
Sigurbjörg Sigurðardóttir,
Hávarður Sigurðsson,
Viktor Hjartarson.
+
Ástkær móðir mín, tengdamóðir og amma,
BERGÞÓRA HALLBJÖRNSDÓTTIR,
Hólagötu 2,
Sandgerði,
verður jarðsungin fró Hvalsneskirkju laugardaginn 26. febrúar
kl. 14.00
Þeim, sem vildu minnast hennar, er bent á Sjúkrahús Keflavíkur.
Steinunn Bryndis Heiðmundsdóttir, Jón Clausen,
Sólveig Sveinsdóttir,
Rafn Heiðmundsson
og barnabörn.