Morgunblaðið - 16.12.1994, Blaðsíða 24

24 FÖSTUDAGUR 16. DESEMBER 1994
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
Menningar-
ástandið krufið
BÖKMENNTIR
Ritgeröir
í FAÐMI FJALLKONUNN-
AR. UPPGJÖR YIÐ MENN-
INGARÁSTAND
eftir Þorstein Antonsson. Hring-
skuggar, 1994 — 228 síður.
RIT UM íslenska menningu, þar
sem bornar eru fram spurningar um
hvað það er að vera íslendingur, eru
sjaldgæf. Viðfangsefnið er ef til vill
ekki árennilegt enda fátt viðkvæmara
í vitund smárrar þjóðar. Þorsteinn
Antonsson sendir um þessar mundir
frá sér bókina I faðmi fjallkonunnar
sem er uppgjör hans við menningará-
stand líðandi tíma. Drög að bókinni
hafa birst áður að hluta til í Morgun-
blaðinu og Tímanum á árunum 1992-
1993.
Skoðanir Þorsteins eru um margt
sérstæðar og niðurstöður hans marg-
ar umdeilanlegar svo að ekki sé meira
sagt. Höfundur ætlast ekki heldur til
að þeim sé tekið án gagnrýni. Bók
hans ber ekki að skoða sem fræðilegt
rit eða eins og segir í inngangsorðum:
„Öllu heldur en fagvinna er hér á
ferðinni umræða, álitsgerð um mann-
líf, ekki útfelling á séríslenskum ein-
kennum milli rafskauta í tilraunakeri"
(10).
Bókinni skiptir Þorsteinn í fimm
hluta sem hann kýs að nefna deildir.
Fjallar hver um sig um meginvið-
fangsefni og nefnast eftir þeim: Ást-
in, Kvennamál, Borgarinn, Skáldið og
Þjóðareinkennin.
Það er engan veginn unnt að gera
grein fyrir hugmyndum Þorsteins af
nokkurri sanngirni í stuttum ritdómi.
Þó skal hér drepið á fáein atriði til
að gefa örlitla mynd af þeim sem þó
hlýtur í besta falli að verða einföldun.
í fyrsta hlutanum dregur Þorsteinn
upp mynd af ástinni og hlutverki
hennar í þjóðfélaginu. Ástin er í hans
huga margþætt hugtak sem spannar
óvenju vítt svið. í samfélagslegu lífi
okkar hljótum við að vefa okkur merk-
ingárvef úr skilyrtri reynslu okkar og
siðvenjum og felur hann í sér ákveðna
vaidsemi gagnvart einstaklingum.
Ástin er mótvægi við þessa valdsemi.
Hún birtist í ýmsu formi
í lífi okkar, allt frá ást
barna á foreldrum eða á
maka til trúar og ástar
á bókmenntum svo .að
eitthvað sé nefnt. í nú-
tíma geti menn ekki á
sama hátt og áður sval-
að ástarþörf sinni innan
fjölskyldunnar. Það sé
ein af ástæðunum fyrir
upplausn hennar. Önnur
ástæða sé ósar.ngjarnar
kröfur kvenna eða
kvennahreyfinga nútím-
ans en að þeim víkur
hann í næsta hluta
bókarinnar.
Þorsteinn mælir að
sönnu með jöfnum rétti
kynjanna til eigin skaplyndis en hann
heldur því einnig frma að jafnræði
milli kynjanna sé ómögulegt. Konur
séu öðruvísi um margt en karlar og
þessa staðreynd beri að vernda með
lögum (57). Nútímasamfélagið hamli
kynjunum á margan hátt að öðlast
það frelsi sem þau þrái og nútíma
fjöiskyldumynstur nálgist það að vera
rústir fyrir bragðið. Kvennabaráttu
nútímans telur hann á villigötum þótt
hann vilji taka tillit til óska kvenna.
Að hans mati er því tími til kominn
að bæði kynin gangi til móts við nýja
lífssýn sem taki tillit til sérstakra
þarfa kynjanna.
í hugleiðingum sínum um borg-
menninguna bendir Þorsteinn ' á að
hún byggist á arfleifð bændamenn-
ingarinnar. Eigi að síður se á þessu
tvennu grundvallarmunur. í stað sið-
ferðisgilda bóndans komi áhersla
borgarans á freisi og einstaklings-
hyggju. Hin fornu gildi skipti ekki
máli lengur, jafnvel ekki vináttan.
Borgarinn geti lifað án sambands við
aðra menn. Honum dugi óbein tengsl
í gegnum fjölmiðla og önnur tæki
nútímans. Af þessu spretti hræsni og
tvískinnungur „þess manns sem náð
hefur að skilja milli tilfinningaverunn-
ar og persónuleika sjálfs sín ...“
(116). Hið borgaralega samfélag sé
því „gjörræði sem hefur gert tómið
að vemdargoði sínu“ (120). Af þessu
leiði firring og skert sjálfsvitund. Ut
frá þessu samhengi skýrir Þorsteinn
uppreisn ’68-kynslóðarinnar. Hún
hafi fyrst og fremst orð-
ið vegna þess að fram
var komin þörf á að efla
sjálfsvitundina gegn
flatneskju tómhyggj-
unnar. Þegar sú upp-
reisnarbylgja síðan
hneig tók kynslóð þessi
að þjóna því kerfi sem
hún áður reis upp gegn.
„Það lá alltaf fyrir þeim
sem á bernskuárunum
óskuðu sér helst að
hverfa að fullu í draum
sinn að verða á fullorð-
insárum eiginhags-
munaseggir, gæddir
takmarkaðri tilfinningu
fyrir öðrum en sjálfum
sér“ (130).
I síðustu tveim hlutum bókarinnar
gerir Þorsteinn grein fyrir sögusýn
sinni, annars vegar hvað varðar nú-
tímabókmenntir og hins vegar þjóð-
arsöguna. Hvað bókmenntirnar varð-
ar þótti mér athyglisverðust sú niður-
staða hans að hann telur að svokölluð
kreppa skáidsögunnar sem svo var
nefnd á sjötta, sjöunda áratugnum
hafi í reynd verið endalok harmsög-
unnar íslensku. Dramað var dautt.
Hinn óbærilegi léttleiki tók við. Á
þeim tíma hafi ríkt ósætti milli forms
og innihalds vegna þess að ekkL voru
lengur forsendur fyrir hinni harm:
rænu sögu bændasamfélagsins. I
þessu ósamræmi hafi kreppan falist.
Þjóðfélagsieg sögusýn Þorsteins ein-
kennist af gagnrýni á hefðbundinn
söguskilning og sker höfundur sig
ekki verulega úr öðrum gagnrýnend-
um þess söguskilnings.
Það er ótvíræður kostur á bók Þor-
steins að hann tekur á málefnunum
skipulega og röklega. Stíll hans ein-
kennist af festu og töluverðri anda-
gift og hann er oft ómyrkur í máli.
Hitt er svo annað mál og getur ekki
orðið til umræðu hér að ég er honum
ósammála í mjög mörgu. Eigi að síð-
ur fínnst mér rétt að benda á nokkur
gagnrýnisverð atriði sem varða aðferð
við hugsun og framsetningu efnis.
Þekkingarfræðilegur grundvöllur
bókarinnar virðist mér vera einhvers
konar hughyggja. Höfundur segir
manninn lifa í ljóðrænu sambandi við
vitund sína, „það er skynmynda máls,
við merkingarhjúp sem brugðið hefur
verið á alls óþekktan veruleika - eða
eitthvað sem hann telur veruleika.
Eða með öðrum orðum við lifum í
huglægum heimi sem tengist hinum
hlutlæga á tilviljunarkenndan hátt“
(16). Þessi aðferð við hugsun um
heiminn virðist mér opna leið til um-
íjöllunar sem er allt of almenn, bygg-
ist um of á alhæfingum, beinist frem-
ur að óhlutbundnum einkennum en
síður að hluttækum sérkennum, sér-
stöðu. Þannig virðist mér ástarhug-
takið verða allt of almennt í meðförum
Þorsteins, allt of vítt. Það minnir um
margt á platónska frummynd á bak
við allt eða hegelska rökþróun. Mér
finnst það a.m.k. fulllangt gengið
þegar Þorsteinn heldur því fram að
ástarþörfin finni sér fremur svölun í
starfsemi hagsmunafélaga eða
áhugamannafélaga nútímans en með
fjölskyldulífi (23). Hér hefur ástar-
hugtakið fengið allt of víða merkingu.
Sama má raunar segja um alhæf-
ingar Þorsteins um konur sem eru
býnsa margar og jaðra jafnvel sumar
við fordóma: „Hugur konunnar er af
líffræðilegum ástæðum auðsveipnari
er karlsins ...“ (22). „Hins vegar eru
konur mun síður færar um að bregð-
ast við staðreyndum en karlar ...
Konur meðhöndla staðreyndir af
meira virðingarleysi en karlar enda
hégómlyndari, sjálfselskari, dýrslegri
en hitt kynið" (31). „Skapgerð sína
metur konan samkvæmt siðunum svo
lítils að hún máir ummerki hennar
út með smyrslum eins og um sjúkdóm
sé að ræða ...“ (57). Einnig mætti
nefna ýmsar athugasemdir Þorsteins
um ’68-kynslóðina. Þar skortir til-
finnanlega á hluttæka meðferð efnis-
ins.
Enn er gagnrýnivert hversu dóm-
harkan er mikil í umflöllun Þorsteins
um bókmenntaverk og það oft án
nægilegrar röksemdafærslu. Verk
Svövu Jakobsdóttur segir hann „ár-
áttukennd hræðsluverk“ (76), umflöll-
un um karlmenn í sögum Fríðu Sig-
urðardóttur lýsi einkum „hræðslu og
tepruskap frammi fyrir þeim sem
hefur haft völdin of lengi" (89) og
skáldsögur Guðbergs Bergssonar á
vissu tímabili virtust allar meira eða
minna „misheppnaðar tilraunir til að
skrifa skáldsögu sem hann enn ætti
óskrifaða" (165).
Það er vissulega engin lognmolla á
síðum þessarar bókar. Enda þótt mér
finnist gallar hennar augljósir ræðir
Þorsteinn hér ýmis málefni sem vert
er að gefa gaum. Efni bókarinnar
ætti líka að geta orðið ýmsum um-
ræðuefni og deiluefni og ef til vill er
það ætlun höfundar að nokkru leyti
að ögra og æsa til umræðu.
Skafti Þ. Halldórsson
Nýjar bækur
• ÚT er komin bókin Golfaragrín
eftir Braga V. Bergmann. Hún hef-
ur að geyma kímnisögur um kylfmga
og aðra þá sém tengjast golfinu.
Bókin ber undirtitilinn Hláturinn
lengir lífið.
í kynningu segir: „Bókin skiptist
í 12 kafla og segir þar m.a. Áf fjöl-
skyldulífí og heilsufari ónafngreindra
kylfinga, kylfusveinum, klaufum,
svindlurum, fíklum og karlrembum.
„Svörtust" er kímnin í kaflanum
„Gálgahúmor! en þar segir m.a. af
guðsmönnum á golfvellinum. Bókin
hefur einnig að geyma spakmæli,
skoplegar skilgreiningar á helstu
hugtökum íþróttarinnar og óábyrga
sagnfræði um það hvernig golf varð
til“.
Ennfremur segir: „Golfaragrín er
vissulega kjörbók kylfingsins. En hún
á ekki síður erindi til þeirra sem hafa
aldrei elt hvítu kúluna en kunna að
meta græskulaust gaman.“
Golfaragrín er 128 síður að stærð.
Guðmundur Oddur hannaði kápu en
Haraldur Sigurðsson teiknaði kápu-
mynd. Akoplast & POB annaðist um-
brot, filmuvinnu, prentun ogbókband.
Útgefandi er Fremri hf. á Akureyri.
Bókin kostar 1.994 krónur.
• FJÓRAR nýjar kiljur eru komnar
út. Móðuraflið Kúndalini Yoga.
Bókin fjallar um svokallaðar Orku-
stöðvar líkamans samkvæmt ind-
verskri heimspeki. Þær eru taldar sjö
°g fylgja ákveðnum líkamshlutum.
Ein þeirra er „þriðja augað“ sem er
ennisstöðin. Þetta er þriðja bókin í
ritröð hins víðkunna Sri Chinmoy.
Áður voru komnar út bækur um Hug-
leiðsiu og um Endurholdgun. 128 bls.
Verðkr. 1.280.
Létt og Ijúffengt í Toppformi. Ný
bók eftir bandaríska næringarfræð-
inginn Marilyn Diamond. Hér er um
að ræða um 120 uppskriftir með hinu
svokallaða nýja mataræði Toppforms-
ins, sem á að miða að bættri líðan
og líkamslögun. Létt og ljúffengt er
172 bls. Verðkr. 1.280.
Amalgam. Tifar tímasprengja í
tönnum þinum?í bókinni Amalgam
lýsir sænska blaðakonan Barbro Jö-
berger því sem hún kallar heilsuslys
aldarinnar, það er notkun á silfurfyil-
ingum, svokölluðu Amalgami í tenn-
ur. A-malgam er 176 bls. Verð kr.
1.280.
Góð ráð viðgigt. Lítið kver eftir Dan
Dale Alexander, þýtt af Evu Ólafs-
dóttur. Gigt er meðal þeirra sjúkdóma
sem nútíma læknavísindi standa
stundum ráðþrota gagnvart. Góð ráð
við gigt er 112 bls. Verð kr. 980 kr.
Útgefandi er Ijölva-vasa ú tgáfan.
Þorsteinn
Antonsson
\

r i- r > S)
Á
I
Bjoðum mjög vandaðar
uppþvottavélar og ryksugur á
jólaverði

, EIRVIK
heimilistæki hf.
Suðurlandsbraut 22,
108 Reykjavík, sími 91 -880200.
Nær markinu
sem aldrei næst
BOKMENNTIR
Sögur
ÞRISVAR SINNUM _
ÞRETTÁN
eftir Geirlaug Magnússon Mál og
menning 1994 - 54 bls. Filmuvinna,
prentun og bókband: G. Ben.-Edda.
LJOÐ Geirlaugs eru mörg gegn-
sýrð angist og kvöl sem á sér oft á
tíðum óljósar rætur. Gjarnan er
þessum tætandi kenndum lýst ber-
lega og jafnvel bamslega.
Þessi bók geymir einmitt lýsingu
á lífsangistinni en munurinn er sá
að hér er hún duldari, yfirvegaðri
og að minni hyggju yfirleitt list-
- kjarni málsins!
rænni en oft áður hjá skáldinu. í
stuttu ljóði, Vorboðanum, er þessi
tilfinning sett fram í sterkri viðlík-
ingu:
Þá vetrarmorgna eru frökkustu grænu blöðin
óðfús að skríða fram eins og vonglaðir
ánamaðkar til þess eins að engjast á
önglum næstu hryðju.
Mörg ljóðanna í
þessari bók undirstrika
að ekkert fær staðist
að eilífu, allt er háð
umbreytingum og
helgusfu markmið
manna týnast á veg-
ferð þeirra. í Samræðu
er lýst á myndrænan
hátt því augnabliki
þegar leiðir tveggja
skilja. Atburðurinn er
algengur og jafnvel
hversdagslegur en allt-
af jafn sársaukafullur.
Önnur ljóð sem bera
uppi svipaða fánýtis-
hugmynd eru Ferða-
hugur og Hamurinn.
‘ Þótt ljóðin í þessari
bók Geirlaugs séu flest myrk bland-
ast þó saman við hugmyndirnar
sterkt, litríkt og yfirleitt afar geð-
þekkt myndmál sem sefar megin-
hugsunina, slævir sárasta broddinn.
Foss í gili er ágætt dæmi um Ijóð
af slíku tagi. Myndmálið höfðar til
margra skynsviða: sjónar, heyrnar
og nánast ilmanar. í þessu stutta
ljóði er talað um kafgrænan vef,
dúnmjúkan, iðgrænan; þungan nið;
að hringt sé til sítíða; alhvíta iðu.
Niðurstaða ljóðsins þar
sem talað er um að
„augað sogast niður //
í alhvíta iðu / vona
drauma / um kafgrænt
iðngrænt" verður að
teljast tvíbent. Þótt
iðan veki iðgræna
drauma felur hún einn-
ig í sér löðrandi hvítan
dauðann.
Þessi bók er vel unn-
in, greinilega margyf-
irfarin. Hún sannfærir
mig um að Geirlaugur
sækir fram sem skáld.
I einu eftirminnilegasta
ljóði bókarinnar, Up-
prisu, er talað um kapp-
hlaup þar sem aldrei
er komið í mark. Ef
kapphlaupið er Ijóðagerð þá er Geir-
Iaugur nær markinu en áður.
Ingi Bogi Bogason
Geirlaugur
Magnússon