Morgunblaðið - 13.12.1996, Blaðsíða 39

Morgunblaðið - 13.12.1996, Blaðsíða 39
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 13. DESEMBER 1996 39 AÐSENDAR GREINAR Manntjóní skólakerfinu Viðar Hreinsson ALÞEKKT er sag- an af drengnum sem haustdag einn fyrir um 130 árum sá skólapilta ríða hjá á leið í skóla. Hann kastaði sér kjökrandi ofan í laut vegna þess að sjálfur komst hann ekki í skóla. Nú er það algengara að börn gráti og líði sálarkval- ir yfir því að þurfa að fara í skóla. Þetta var Stephan G. Stephans- son, en hann orti á fullorðinsárum: Þitt er menntað afl og önd eigirðu fram að bjóða hvassan skilning, haga hönd, hjartað sanna og góða. Islenskir heimspekingar vitna gjarnan í þessa vísu þegar þeir skýra þrjá grunnþætti mannvits: bókvit, verksvit og siðvit. Hug- myndir um ræktun þessara þátta hafa á síðustu misserum skotið upp kollinum við mótun skólastarfs, en það hefur reyndar gerst að fólk hafí nánast sætt ofsóknum fyrir að reyna að fara eftir þeim. Vera má að það sé ósvinna að vitna í Stephan í umræðu um skóla- mál því hann lærði aldrei neitt í uppeldis- og kennslufræðum. Satt að segja fór hann aldrei í skóla. Ekki bætir heldur úr skák að hann var bóndi. Á slíkum misindismönn- um er ekki mikið mark tekið nú á tímum. Þvi vitna ég með hálfum hug í meira af kveðskap Stephans: Barn með skapið ofið úr árdagsblíðu og þrumuskúr, veðri því sem allt grær í, öll er veröld þér svo ný. („Til barns".) í þessum línum hefur óskóla- genginn bóndi fellt mikinn sannleik í stuðla og rím. Góðir bændur eru verklagnir og hirða af natni um það sem grær og dafnar. Þá hornsteina bústarfa hefur skáldið notað til að draga upp mynd af uppvexti barns. Birta og næring fyrir hugann, efni til að byggja úr og metnaður í sam- keppni við sjálfan sig eru frumþætt- ir sem þarf að sinna til að búa bðrn- um góð uppvaxtarskilyrði. Þau eru vandfundin í íslensku skólakerfi. Enda kannski ekki von í nútíma borgarsamfélagi þar sem lítið er um gróðurmold og veðrabrigði. Nýlegar niðurstöður könnunar um raungreinakunnáttu barna heimsins hafa hleypt af stað um- ræðuflóði, rétt eins og lengi hafi safnast í uppistöðu þangað til stífl- an loksins brast. Niðurstöðurnar eru þó einungis vísbending um af- markaðan misbrest i menntakerf- inu. Mælanleg þekking í stökum námsgreinum er ekki eini mæli- kvarðinn á skólastarf. Hins vegar hefur kraumað víðtæk óánægja með starf grunnskólanna sem nú hefur brotist fram. Vanlíðan barna í skólum, of stórir bekkir, of hátt hlutfall vanhæfra nemenda sem ljúka grunnskóla, einelti á ýmsa vegu, agaleysi og vanræksla greindra barna. Mann- tjón í skólakerfinu er óeðlilega hátt. Það er gegndarlaus sóun á mannauði, líkust því þegar sjávarafla er fleygt. Þegar börn hefja skólagöngu eru mögu- leikarnir á því að ávaxta vitsmuni þeirra ótæmandi. Umræðurnar í kjöl- far könnunarinnar hafa verið einhæfar. Fáir hafa bent á kjarna málsins en forvitnileg gagnrýni á uppeldis- og kennslufræðinám hefur þó komið frá mikilhæf- um stærðfræðikennara og náunga suður í Hafnarfirði sem er doktor í stærðfræði en kann ekki að kenna, sé miðað við skilgreiningu kerfisins. Kennarar eru þægilegt skotmark í leitinni að sökudólgi. Þeir eru lang- þjáðir af lágum launum og erfiðri kjarabaráttu sem hefur hrakið þá út í horn. Drjúgur hluti af vandan- um á rætur í óviðunandi starfsskil- yrðum þeirra. Þeir þola það þó illa að blakað sé við þeim í þessum efn- um og virðast forðast að axla þá ábyrgð sem fylgir því að vera á vígvellinum miðjum, í sjálfum kennslustofunum. Talsmenn kenn- ara hafa jafnvel í öðru orðinu afneit- að ábyrgð kennara á þessu ástandi en í hinu sagt að kennarar séu í lykilstöðu varðandi úrbætur. Þegar kennarar hafa átt í samn- ingum um kaup og kjör við óbil- gjarnt ríkisvald er ekki hægt að neita því að þeir eru annar deiluaðil- inn og bera því sinn hluta af ábyrgð- inni og mættu minnast orða Hall- dórs Laxness um verkamenn: „Það væri ánægjulegt ef krafan um mannsæmandi vandvirkni væri hjá öllum verkamönnum, svo og í verkalýðsblöðum, samferða kröf- unni um mannsæmandi kaup. Allir verkamenn ættu að heimta að mega vinna verk sín af mannsæmandi vandvirkni eða leggja niður vinnu ella. Það er ekki nema sjálfsagt að heimta mannsæmandi kaup, en meðan enn er til verkamaður og sjálfvirkar vélar ekki orðnar alráð- ar, þá er krafan um fullkomnun verksins siðferðisgrundvöllur Postulíns, diskar frá kr.7( (y?)SILFURBUÐIN ^-*-/ Kringlunni 8-12 •Sími 568 9066 ___________- Þarfcerðu gjofma - Fræðileg þekking í upp- eldis- og kennslufræð- um er gagnslaus, segir Viðar Hreinsson, hafí hún ekki kjölfestu í sið- ferðisafstöðu og lífs- skilningi sem hér er lýst. verkamannsins; því hvar á hann annars að finna fullkomnun í lífi sínu?" (íslendingaspjall: 128-129.) Foreldrar bera sína ábyrgð, þjak- aðir af þessu séríslenska, for- heimskandi yfirvinnuoki. Það er samt hvorki hægt að krossfesta kennara né foreldra. Vandinn liggur framar öllu í fírrtu hugsunarleysi nútímans, því sem stundum hefur verið kallað hlutgerving. Flókið nútímasamfélag hefur stærðar sinnar vegna hróflað upp mann- fjandsamlegum kerfum á borð við menntakerfið og heilbrigðiskerfið sem starfa eftir eigin þörfum frekar en þörfum þeirra sem eiga að njóta þeirra. Það er óhjákvæmilegt að stjórna stofnunum samfélagsins skipulega, en ofvöxtur kerfanna er óþarfur. Hlutgervingin felst í þeirri af- stöðu sem ríkir bæði í vísindum og stjórnkerfi, að líta á flest viðfangs- efni sem lffvana hluti, sem afmörk- uð, mælanleg og mótanleg úrlausn- arefni. Það er sjálfsagt við verkleg- ar framkvæmdir en slík afstaða er ótæk þar sem mannlegu eðli og þörfum er sinnt. Með slíkum aðferðum á sviði fræða og vísinda er oft reynt að öðlast skilning á mannlegu atferli einstaklinga og hópa. Gallinn er sá að þannig finnst varla meira en hálfsannleikur, slík vísindi ná ekki til sanninda sem „tindra í augum og kveinka sér í kvíðbogaskothríð hjartans" svo notuð séu orð Þor- steins skálds frá Hamri. Þegar mælt hefur verið og vegið eru niður- stöðurnar notaðar við mótun skóla- starfs og skólastefnu. Þeim er beitt á nemendur með það fyrir augum að móta þá frekar en þroska. Ekki er litið á nemendur sem einstakl- inga, heldur sem hóp sem þjappað er saman sem næst meðaltalinu. Þetta er hið illræmda bremsukerfi, sem hefur stundum verið kallað flathyggja. Það reynist oft erfitt að fella einstaklinga inn í þessi for- sniðnu mót og þeir breytast í sér- kennslutilfelli og vandræðaungl- inga. Þeir sem vel eru fallnir til náms koðna niður f sinnuleysi eða umturnast í uppreisn. í stuttu máli, reynt er að náígast nemendur með það að leiðarljósi að sníða þá til, frekar en þroska þá í samræmi við eðli þeirra og hæfileika. Hlutgervingin á þekkingarsvið- inu fær samhljóm á sviði stjórn- mála þar sem ákvarðanir eru tekn- ar um inntak og aðferðir kerfanna. Stjórnmálamenn nota rannsóknar- niðurstöður sérfræðinga við að tefla sínar skákir með fjárhæðir, mann- fjölda, fermetra og tækjakost. Upp- hæðir fjárveitinga í tengslum við höfðatölu eru eftirlætishugtök lé- legra stjórnmálamanna. Viðhorfin í erindum Stephans G. hér að framan eru einmitt í hróp- andi andstöðu við þá hlutgervingu sem setur mark sitt á skólastarf í dag. Hjá manninum sem aldrei fór í skóla birtist mannskilningur byggður á brjóstviti og næmi fyrir skilyrðum þess lífs sem hann lifir og hrærist í. Kjarni þess er að hlúa að lífs- og þekkingarþorsta barns- ; ins. Í því felst að leita leiða til að efla þroska hvers og eins, leyfa hæfileikum hans að njóta sín. Sú afstaða í skólastarfi elur af sér þá virðingu fyrir nemandanum sem hann á skýlausan rétt á, það er einföld mannhelgi. Með slíka virð- ingu að leiðarljósi, einfaldar reglur og sanngjarna festu reynist góðum kennurum auðvelt að halda aga. Þessi siðferðisafstaða er blanda af brjóstviti og arfi kynslóða. Sem betur fer er hún sýnileg hjá fjðl- mörgum kennurum, en það er lítið ; gert til þess að halda henni á lofti í skólakerfinu, hún er jafnvel mark- visst kveðin niður. I umræðum und- anfarið hafa menn eðlilega viljað verja uppeldis- og kennslufræði- menntun. Það er hins vegar lykilat- riði, að fræðileg þekking í uppeldis- og kennslufræðum er gagnslaus og jafnvel skaðleg hafi hún ekki kjöl- festu í siðferðisafstöðu og lífsskiln- ingi sem hér hefur verið lýst, sem felst í að virða og hlynna að því sem vex og dafnar. Þá fyrst getur sú þekking orðið að nýtilegu verk- færi kennara og „fullkomnun verks- ins" náð. Það er nánast ótakmarkað hvað börn geta lært þegar tekst að halda við lífsgleði þeirra og þekk-. ingarþorsta, þegar hlúð er að „hvössum skilningi, hagri hönd og hjartanu sanna og góða". Ég óttast hins vegar að þess verði langt að bíða að viðhorf sem þessi fái hljómgrunn í skólakerfmu og mun í fleiri greinum rekja dapur- leg dæmi um hvernig tekið er á tilraunum til að breyta viðhorfum í skólastarfi. Hiifniidiii- er bóknumnta- fræðingur og á börn í skóla. r STEINAR WAAGE SKÓVERSLUN K r i n g I u n n i Vandað handbragð Frá þýsku skóverksmiðjunni SALAMANDER Loðfóðraðir Tegund: 15381 Litir: Brúnir og svartir Stærðir: 40-48 Verð: 14.950,- Tegund: Kalimandan Litur: Grár Stærðir: 40-44 Verð: 15.950,- Tegund: 11950 Litur: Svartir Stærðir: 40-47 Verð: 16.950,- V Sérvalið gæðaleður og goritex efnið gera skóna vatnshelda og mjúkur gúmmísóli fyrir göngu og útivistarfólk, gerir þetta frábæra handbragð að einstökum „Kamel" skóm 5% staðgreiðsluafsláttur
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.