Morgunblaðið - 03.04.1998, Blaðsíða 46

MORGUNBLAÐIÐ
i 46 FÖSTUDAGUR 3. APRÍL 1998
AÐSENDAR GREINAR
í FYRRI grein minni
lét ég m.a. í ljósi þá
skoðun, að nauðsyn
beri til þess að frum-
varp það til laga um
þjóðlendur, sem nú er
til meðferðar á Alþingi,
verði lögtekið hið allra
fyrsta enda þótt það
- þarfnist nokkurra ein-
faldra breytinga sem
brátt verður vikið að.
Tilkoma þeirra laga
mun væntanlega leysa
ýmsan vanda, er við
stöndum ella frammi
fyrir. Þó verður að
ætla, að framkvæmd
laganna verði eigi
átakalaus með öllu, frekar en við
má búast þegar fjallað er um mál-
efni, sem fram undir þetta hefur
verið jafn viðkvæmt og raun ber
vitni.
I frumvarpinu er m.a. lagt til að
stofnuð verði sérstök nefnd,
óbyggðanefnd, sem hafi einkum það
hlutverk að skera úr um, hvaða land
teljist til þjóðlendna, og að úrskurða
jafnframt um eignan-éttindi innan
þjóðlendna. Má hiklaust ætla, að
nefndin muni vinna afar gagnlegt
starf, m.a. varðandi gagnasöfnun
um eignarréttindi yfir óbyggða-
svæðum, en hins vegar er ekki
sennilegt að einstakir krefjendur
eignarréttar, er eigi ná fram kröf-
um sínum á þeim vettvangi, muni
almennt sætta sig við úrskurði
nefndarinnar. Er meira en líklegt
að flestum úrskurðum hennar verði
í reynd skotið til dómstóla, en dóm-
stólaleiðin ætti þó engu að síður að
vera málsaðilum greiðgengari en
ella sökum þess að ætla verður að
gagnasöfnun hafi þá
að mestu farið fram
fyrir nefndinni og að
dómstólar muni síðan
byggja á þeim sömu
gögnum þótt niður-
staða þeirra kunni að
verða önnur en nefnd-
arinnar hvað varðar
einstök landsvæði. Þá
er einnig á það að líta,
að nokkuð hefur borið
á því að undanfórnu að
eigendur stóiTa jarða,
sem liggja að hálend-
inu, hafi haldið því
fram í fjölmiðlum að
þeir séu fullkomnir
eigendur víðáttumik-
illa óbyggðasvæða, sem fylgt hafi
jörðum þessum. Að sjálfsögðu er
mikilvægt að fullyrðingar af þessu
tagi verði aldrei teknar fyrir sann
að órannsökuðu máli og verða
meintir eigendur þessara land-
svæða vitaskuld að lúta því eins og
aðrir, að þær heimildir, sem þeir
byggja eignarrétt sinn á, verði
teknar til rækilegrar skoðunar og
sæti gagnrýni í óbyggðanefnd og
síðan frammi fyrir dómstólum. Er
þá ekki ósennilegt að sumir þessir
jarðeigendur verði um síðir að
sætta sig við formlegar niðurstöður
úrskurðaryfirvalda, sem þeim
hugnist miður vel - þótt rétt sé að
vísu að hafa fullan fyrirvara á spám
í þá veru. Nýlegur dómur Hæsta-
réttar gefur m.a. til kynna, að jarð-
eigendur eigi eftir atvikum ekki
neinn eignarrétt yfir sumum þeim
landsvæðum, sem liggja mjög nærri
heimalöndum þeirra, enda þótt ým-
is heimildargögn kynnu við fyrstu
sýn að benda til hins gagnstæða.
Aukin friðun hálendis,
segir Páll Sigurðsson í
síðari grein sinni, er
mjög aðkallandi.
Tvö atriði í þjóðlendufrumvarp-
inu eru einkum umdeilanleg: Ann-
ars vegar það ákvæði, sem veitir
heimild til gjaldtöku vegna afnota
af landi, og hins vegar fyi-irhuguð
hlutdeild sveitarfélaga í stjórnsýslu
óbyggðanna. Að margra mati er
engan veginn heppilegt að al-
mannaeign, þ.e. viðurkenndar þjóð-
lendur - sameign allra íslendinga -
verði að hluta til (þ.e. á móts við
ríkisstjórnvöld) undir forræði sveit-
arfélaga, sem geti jafnvel krafist
gjalds fyrir nýtingu þeirra í al-
mannaþágu. Er æskilegt að þessum
atriðum verði breytt í heppilegra
horf við meðferð frumvarpsins á
Alþingi.
Nú liggur jafnframt fyrir þinginu
frumvarp til nýrra sveitarstjórnar-
laga, sem hefur m.a. að geyma
mjög umdeilt ákvæði, þar sem
kveðið er á um að þeim hlutum
landsins, þ.m.t. jöklum, sem ekki
hefur þegar verið skipað innan
staðarmarka sveitarfélaga, skuli nú
skipað innan hlutaðeigandi sveitar-
félaga eftir nánar tilteknum reglum
og viðmiðunum. Með öðrum orðum:
Hálendi Islands, með jöklum, sönd-
um og hraunum, skal nú öllu skipt
kirfilega í eins konar „tertusneið-
ar“, fjölmargar og sumar æði þunn-
ar (oft þannig að þær dragast sam-
an eftir því sem innar dregur og
enda í einum punkti). Munu þær
gjarna teygjast inn að miðju lands-
ins og mætast þar á ólíklegustu
stöðum, t.d. uppi á hájöklum eða á
sandauðnum, allt eftir hugdettum
þeirra kerfismanna, sem ákvarða
skulu landamerkin. Nái þessi til-
laga fram að ganga er líklegra en
ekki að hún muni leiða til ófriðar og
ófarnaðar. Mun heppilegra er, að
þjóðlendurnar - sameign allra
landsmanna - sem munu væntan-
lega ná yfir meginhluta hálendisins,
verði til frambúðar undir sam-
ræmdri stjórn og í umsjá ríkis-
stjórnvalda. Má þá engu að síður
búa svo um hnúta, að fulltrúar til-
nefndir af Sambandi íslenskra
sveitarfélaga eigi, ásamt öðrum,
sæti í ráðgefandi stjórnarnefnd, er
fjalli um hálendismálin, þannig að
tryggt sé að hagsmunir sveitarfé-
laga verði ekki fyrir borð bornir.
Kröfur sveitarfélaga þeirra, sem
liggja að hálendinu, til almennra
stjórnsýsluforráða yfh- óbyggðun-
um, þ.e. yfir þeim ræmum og
skikum, sem einstökum sveitarfé-
lögum yrði úthlutað samkvæmt
fyrrnefndu „tertusneiðafrumvarpi",
eru byggðar á misskilningi foiráða-
manna þeirra. Að því marki sem
kröfur þessar kynnu að verða rétt-
lættar á annað borð hlytu þær að
grundvallast á eftirfarandi atriðum:
1) Eignarrétti yfir hálendissvæðun-
um, 2) nálægð óbyggðasvæðanna
við hlutaðeigandi mannabyggðir og
3) langvarandi nýtingu umræddra
landsvæða. Oftast yrði örðugt að
sýna fram á, að þessar röksemdir
geti átt við um þessar óbyggðalend-
ur. Eignarrétti þessara sveitarfé-
laga eða einstaklinga, sem þar eru
búsettir, er vafalaust sjaldnast fyi'ir
að fara, svo sem sýnt var fram á í
fyrri grein minni. Mörg svæðin
liggja bersýnilega afar langt frá
allri byggð og vandfundin eru skyn-
samleg rök fyrir því, að einhæf
notkun óbyggðarlands til sauðfjár-
beitar (þótt lengi hafi staðið) geti
með nokkru móti réttlætt kröfu um
stjómsýsluyfirráð í þeim skilningi,
sem hér um ræðir, auk þess sem
fjölmörg óbyggðasvæðin, svo sem
Eignar- og um-
ráðaréttur hálendis
Páll
Sigurðsson
sanda, hraun og jökla, hafa sveitar-
félög vitaskuld aldrei nýtt til eins né
neins. Stjórnsýsla yfir hálendinu,
sem fullnægja skal nútímalegum
kröfum, verður að sjálfsögðu að
byggjast á mikilli yfirsýn og víð-
tækri gæslu almannahagsmuna,
sem sveitarfélögunum, mörgum fá-
mennum og lítils megandi, yrði
ofraun að rísa undir. Fámennið leiðh-
m.a. til hættu á hagsmunaárekstrum
og vanhæfi, sem torveldar alla raun-
hæfa stjómun. Sérstaklega á þetta
við um skipulags- og byggingamál
hálendisins, þar sem skipuleggjend-
umii1 verða að vera hátt hafnir yfir
hrepparíg og úrelt og gamaldags við-
horf til stjómsýslumarka.
Aukin friðun hálendisins er mjög
aðkallandi og verður að ætla að
mikill meiri hluti þjóðarinnar hljóti
nú að gera þær kröfur til ráða-
manna, að þeir móti og beri fram
skýrari stefnumið um verndunarað-
gerðir en verið hefur og að þeim
verði síðan fylgt fram af festu.
Hugmyndir um einn þjóðgarð með
ríkri friðun, sem nái yfir allt há-
lendið eða mestan hluta þess, eru
því miður vart raunhæfar m.a. sök-
um þess, að vissum hlutum hálend-
isins hefur nú þegar verið spillt í
þeim mæli að svo víðáttumikill
þjóðgarður gæti ekki náð alþjóð-
legin viðurkenningu. A alþjóðavett-
vangi era gerðar mjög strangar
kröfur til „hreinleika" þess lands -
ósnortinna víðerna - sem staðið
geti undir þjóðgarðsnafni. Heppi-
legra er því að miða við afmarkaðri
og minni svæði undir þá þjóðgarða,
sem að sjálfsögðu verður að stofna
á hálendinu innan tíðar, og jafn-
framt að ákvarða annars konar
friðlönd á afmörkuðum svæðum ut-
an þjóðgarðanna, þar sem ríki mis-
munandi stig friðunar. Er almanna-
forsjá yfir hálendinu - þessari ríku-
legu auðlind - tvímælalaust nauð-
synleg forsenda samræmdra
verndunaraðgerða, er að gagni
koma, sem og nýtingar, sem miðist
við þjóðarheill.
Höfundur er prófessor í lögfræði
við HÍ.
Betra heilbrigðiskerfi
VIÐ SEGJUM oft að við eigum
heimsins bestu heilbrigðisþjón-
ustu. Víst er hún góð; en hún býr
við lakan kost, lélega húsnæðisað-
stöðu, gamlan tækjabúnað og úrelt
stjómkerfi. A hinn bóginn eigum
-> við á að skipa læknum og hjúkrun-
arfólki sem er í fremstu röð, en það
býr við slakt og lítt hvetjandi, ef
ekki letjandi, starfsumhvei-fi sem
brýnt er að bæta.
Viðfangsefni í heilbrigðisþjón-
ustu munu fara vaxandi og verða
kostnaðarsamari. Auk reksturs
einstakra stofnana í heilbrigðis-
þjónustunni og verkaskipta þeirra
þurfum við að ræða starfsumhverfi
hennar, heilbrigðiskerfið: skipulag,
rekstrar- og eignarform fyrirtækja
og skilgreina hlutverk ríkisins og
annarra aðila. Hlutur ríkisins er
hér gríðarlega stór og miklu stærri
en hjá flestum grannþjóðum okkar.
Aukið hlutverk trygginga
Við endurskipulagningu verða
tvö grandvallaratriði að njóta for-
gangs: að tryggja aðgang almenn-
ings að góðri heilbrigðisþjónustu
án tillits til efna og aðstæðna ein-
staklinga og fjölskyldna, og að al-
mannatryggingar verði sem hingað
Fermin^ gargjafir
Fyrir dömur og herra f

Ofckar Bmíði^ Fráfcært verð
w
DEMAN] AHÚSIÐ
NÝJU KRINGLUNNI 4 SÍMI 588 9944
til öryggisnet samfé-
lagsins og tryggi þeim
heilbrigðisþj ónustu
sem ekki hafa sjálfir
nægjanlegar trygging-
ar sökum lágra tekna.
Frjálsar tryggingar
hafa nú lítið verkefni í
þessum risastóra
málaflokki en umtals-
verður ávinningur
fengist með því að fela
þeim aukið hlutverk.
Auk almannatrygg-
inga er því brýnt að
tryggingasalar megi
kaupa lækningar og
hjúkrun. Þannig má
draga úr útgjöldum vegna langi-a
biðlista, en biðtíminn gerir aðgerð
eða lækningu alls ekki ódýrari.
Með því að lögleiða skyldu til
sjúkra- og slysatrygginga, líkt og
gert hefur verið í lífeyristrygging-
um má stefna þessum málum í nýj-
an farveg. Umtalsverður hluti
lækninga- og sjúkrakostnaðar yrði
þá greiddur af tryggingum þeirra
sem þjónustuna fá og því getur
þessi breyting leitt til skattalækk-
unar.
Við kerfisbreytingu sem fjölgar
Fermins ^argjafir
Fyrir dömur
og fcerra
Ofcfcar smíði
Fráfcært verð

DEMAN] AHÚSIÐ
NÝJU KRINGLUNNI $ SlMI 588 9944
kaupendum þarf
einnig að fjölga selj-
endum. Því þarf al-
mennar reglur um
starfsemi læknastofa
og annarra fyrirtækja
og sjálfseignarstofn-
ana í heilbrigðisþjón-
ustu, sem selja þjón-
ustu sína beint fyrr-
nefndum aðilum og
Tryggingastofnun.
Tryggja verður jafn-
ræði ólíkra rekstrar-
forma í samkeppni og
að kaupendur hafi val
þar sem því verður við
komið. Kröfur stjórn-
valda verða að mótast eingöngu af
faglegum sjónarmiðum um heilsu-
vernd og heilbrigðisþjónustu.
Sveitarfélög eiga að hafa stærri
hlut en nú: hina almennu og fyrir-
byggjandi heilsuvernd, þ.e. heilsu-
gæsluna og hjúkrun og umönnun
aldraðra. A hendi ríkisins yrði mót-
un heildarstefnu, almenn löggjöf
og eftirlit með framkvæmd hennar
en ekki eftirlit með eigin fram-
kvæmd. Stjómsýsluverkefni
mundu skiptast milli sveitarfélaga
og ráðuneytis og stofnana þess.
Ríki og þó fremur sveitarfélög
mundu annast þá þjónustu sem
aðrir aðilar ekki veita, á grandvelli
sjálfseignarstofnana eða opinberra
stofnana eftir atvikum. Löggjöf má
alls ekki útiloka að sveitarfélög feli
sjálfstæðum læknum eða lækna-
stofum þessi verkefni, t.d. eftir út-
boð, heldur ekki að nýsköpun eða
þróun sem síðar kynni að koma
fram geti leitt til þess að aðrir
bjóði þjónustu sína.
Sóknarfæri
Sóknarfæri era margvísleg en
þeim virðist því miður lítill gaumur
Sóknarfæri, segir
---------------------
Arni Ragnar Arnason,
eru lítt eða ekki
könnuð.
gefinn. Ástæða þess kann að vera
tilhneiging miðstýringarkerfa að
sinna eigin málum en horfa lítt til
annarra átta, þ.á m. nýjunga og
sama á við um áhuga þeirra á
kaupendum eða markaði. Þessi við-
horf leiða til þess að sóknarfæri
era lítt eða ekki könnuð, enda oftar
talin bein ávísun á aukna fyrirhöfn
í starfí fremur en leið til ávinnings.
Margir íslenskir læknar starfa
erlendis og standa jafnfætis þeim
sem þar era á heimavelli, en hér
heima ■ bjóðast þeim ekki sam-
keppnisfær starfsskilyrði. Islensk-
ir læknar og aðrir vísindamenn
hafa náð framúrskarandi árangri í
mörgum greinum læknavísinda, oft
með stoð af árangri samstarfs-
manna t.d. stoðtækjasmiða o.fl.
slíkra.
Stórkostlegur árangur Islenskr-
ar erfðagreiningar undir forystu
dr. Kára Stefánssonar er lýsandi
fyrir þann árangur sem unnt er að
ná í krafti þekkingar og hæfni, á
grundvelli menntunar og hug-
kvæmni starfsmanna, en algjörlega
óháð mannvirkjum eða aðgangi að
auðlind annarri en fólki, þ.e. starfs-
liði. Slíkir vísindamenn veita lækn-
um þjónustu og aðgang að afi
rakstri kunnáttu og hugkvæmni. í
þeim hafa íslensk fyrirtæki hag-
nýtt sér sóknarfæri og skapað ný,
mikil og mikilvæg verðmæti, sem
fyrir skömmu vora óhugsandi en
eru í dag undirstaða þess að há-
menntaðir Islendingar geta nú
kosið að starfa heima. Það er von
mín og ósk að við grípum fleiri slík
tækifæri til sóknar í krafti mennt-
unar, hugkvæmni og afraksturs
þekkingar í hönnun, tæknibúnaði,
hugbúnaði, nýtingu vistvænna
orkumiðla, læknavísindum og fleiri
greinum.
Viðskipti hafa á undanförnum
áram orðið sífellt alþjóðlegri, sem
sjávarátvegur okkar er orðinn gott
dæmi um. Hið sama á við um hvers
konar þjónustu, eirjnig heilbrigðis-
þjónustu. Bresk lækninga- og
hjúkranarfyrirtæki hafa t.d. tals-
verð viðskipti vestan hafs, þ.e. við
sjúklinga sem koma yfir Atlants-
hafið. Eg er þeirrar skoðunar að ís-
lenskir læknar og lækningafyrir-
tæki geti náð árangri á erlendum
mörkuðum. Mestu mun skipta
markviss sérhæfing, skipulag og
markaðssetning, rétt sem í öðrum
viðskiptum. Hugsanlega geta ís-
lensk læknafyrirtæki haslað sér
völl í bæklunarlækningum, aðgerð-
um og meðferð við beina- og gigt-
arsjúkdómum, hjarta- og æðasjúk-
dómum, húðsjúkdómum, öndunar-
sjúkdómum og öðram ofnæmis-
sjúkdómum svo ég nefni það sem
mér sem leikmanni sýnist geta
komið til álita.
Þarna eru sóknarfæri sem við
getum nýtt okkur ef við berum
gæfu til að skapa heilbrigðisþjón-
ustu okkar hvetjandi starfsum-
hverfi. Afnemum ríkisforsjá, mið-
stýringu og ríkisrekstur og byggj-
um í þess stað upp sjálfstæð fyrir-
tæki og sjálfseignarstofnanir sem
starfa á eigin forsendum og keppa
á grundvelli kostnaðar og gæða, og
eiga bein viðskipti við kaupendur
sem geta valið hvar þeir kaupa.
Þannig munum við leysa úr læð-
ingi frumkvæði, útsjónarsemi,
hugkvæmni, ki-aft og áræði þeirra
sem starfa í íslenskri heilbrigðis-
þjónustu, drifkrafta nýrra fram-
fara.
Höfundur er alþingismaður Sjálf-
stæðisflokksins fyrir Reykjaneskjör-
dæmi.