Morgunblaðið - 03.04.1998, Blaðsíða 55

MORGUNBLAÐIÐ
MINNINGAR
FÖSTUDAGUR 3. AJPRÍL 1998 55
dótakassann hennar ömmu. Hún
kunni líka fullt af vísum og stund-
um kenndi hún okkur nokkrar.
Það þýddi ekkert að koma sadd-
ur til ömmu, því alltaf bauð hún
uppá heimsins bestu kræsingar,
sem hún átti endalaust af í búrinu
sínu.
Þessar og margar aðrar ógleym-
anlegar minningar munum við
geyma innra með okkur alla ævi.
Elsku amma, guð geymi þig og
takk fyrir allt sem þú gerðir fyrir
okkur, eða með öðrum orðum:
Far þú í fiúði,
Mður Guðs þig blessi,
hafðu þökk fyrir allt og allt.
Gekkst þú með Guði,
Guð þér nú fylgi,
hans dýrðarhnoss þú hljóta skalt.
(V. Briem.)
Óskar, Benjamin, Andrés,
Björk og Björgvin.
Lilja frænka skipaði sérstakan
sess í fjölskyldunni okkar. Hún var
ekki bara stóra systir hans pabba
heldur var hún eina systirin sem
komst til fullorðinsára og að auki
tíu árum eldri en pabbi. Þau systk-
inin nutu þess ekki að fá að alast
upp saman þar sem foreldrar
þein-a voru í vinnumennsku og fað-
ir þeirra dó frá þeim ungur. Þeim
var því komið fyrir og var Lilja svo
lánsöm að alast upp á Ambjargar-
læk þar sem hún naut góðs atlætis
sem hún minntist oft síðar á lífs-
leiðinni.
Lilja var ung þegar hún giftist
Andrési Guðmundssyni frá Ferju-
bakka og árið 1929 fluttu þau að
Saurum í Hraunhreppi á Mýrum.
Börnin komu í heiminn hvert af
öðru og hafði hún sannarlega í
mörg horn að líta en alltaf gaf hún
sér tíma til að hugsa til litla bróður
síns og eru bréfm sem hún skrifaði
pabba á unglings- og þroskaárum
hans mikill fjársjóður. Pabba þótti
einnig afar vænt um systur sína og
hennar fólk og átti hann sitt annað
heimili hjá þeim á Saurum um ára-
bil og fór þangað gjarnan í fríum.
Það var snemma á minni lífsleið
sem ég minnist fyrst ferðanna vesb-
ur á Mýrar. Foreldrar mínii- fóru öll
sumur um sláttinn til að hjálpa til við
heyskapinn og var það þeim og okk-
ur öllum ákaflega kært. Þá var
gjaman farið í góðan útreiðartúr í
lok verka. Endurminningar mínar
frá þeim dögum eru eilíft sólskin. Eg
naut þehTa forréttinda að fá að vera
þijú sumur í sveit á Saurum, fyrst
þegar ég var sex ára gömul. Lilja og
Andrés voru þá búin að eignast tíu
böm, en við Bragi, yngsta bamið á
bænum, erum jafngömul og virtist
ekkert tiltökumál að bæta við einu
og einu bami yfir sumartímann. Þá
var maður bara sendur með Snæ-
fellsnessrútunni og við brúsapaUinn
beið Lilla, unglingurinn á bænum,
ásamt vagnklámum Oðni og tók þá
við góður spölur heim að Sauram frá
þjóðveginum. Þetta var heilmikið
ferðalag fyrir rúmum 40 árum.
Ræktun var Lilju mikið hjartans
mál og kom hún upp fallegum trjá-
lundi rétt við bæinn. Þangað gekk
hún gjaman og sýndi stolt í bragði
gestum sínum auk þess sem hún gat
fengið að vera þar örlítið ein með
sjálfri sér. Bærinn á Saurum var
ekki stór á nútíma mælikvarða, tví-
lyft hús með risi, ef til vill ekki nema
um 40 fermetrar að grunnfleti, en
alltaf virtist vera þar nægt pláss.
Eldhúsið með búri innaf tók alla
jarðhæðina og þetta var aðalíveru-
staðurinn og þarna bjó sál hússins.
Þama var gríðarstórt eldhúsborð og
bekkur meðfram útveggnum sem
rúmaði endalausan fjölda fólks og
alltaf var verið að borða og alltaf var
Lilja að elda eða baka við stóm kola-
eldavélina. Brattur stigi lá úr eld-
húsinu upp á efri hæðina og vom þar
tvö svefnherbergi ásamt sparistof-
unni sem var alltaf með fulla glugg-
ana af blómstrandi begóníum. Uppi
á efsta lofti var svo herbergi Óskars,
helgidómur sem ég man að við
krakkamir fómm ekki óboðnir upp í
nema helzt þegar pabbi var í heim-
sókn því að hann fékk að sjálfsögðu
að sofa þar. Ég man oft eftir henni
sitjandi í eldhúsinu með stórt fat
hrærandi deig í kökur og brauð og
þá var hún gjaman syngjandi. Hún
kenndi mér fjölda laga og Ijóða og
eins hafði hún mjög gaman af því að
segja skemmtilegar sögur og hún
var góð eftirherma. Lilja var
skemmtilega kímin og henni fór vel
að miðla öðrum fróðleik og gamni.
Hún hafði afburðagott minni og var
hrein unun að hlusta á hana fara
með vísur og ljóð sem hún hafði
reyndar alltaf á vömnum. I seinni
tíð skrifaði hún mér við og við og
fylgdu þá gjarnan vísur með mér til
fróðleiks og skemmtunar. Fyrir
hönd fjölskyldu minnar og okkar
systkinanna úr Njörvasundi, langar
mig að kveðja þig, kæra LOja
frænka, með orðum Kolbeins Tuma-
sonar:
Heyr, himna smiður,
hvers skáldið biður,
komi mjúk til mín
miskunnin þín.
Því heit eg á þig,
þú hefur skaptan mig,
ég er þrælhnn þinn,
þú ert Drottinn minn.
Sigríður Ágústsdóttir.
Þegar hugurinn leitar til æsku-
ára taka litbrigði mannlífsins á sig
hinar margvíslegustu myndir, mis-
jafnlega skýrar. Oftast mun það þó
svo að svipur samferðamanna á
veigamikið rúm í minningunni, og
sú minning er einstaklingunum
allajafna kær. Þar sem ýmsir ald-
ursflokkar eiga samleið á sama
tímaskeiði kann kynningin á stund-
um að verða misjöfn og brota-
kennd, en niðurstaðan er þó oftast
nær ein og hin sama: Gott er að
hafa þekkt þá sem komnir em til að
kveðja.
Lilja á Saumrn var ein þeirra
sem mörkuðu spor sín á Mýrum
vestur um það bil jafn lengi fyrir og
eftir miðja yfirstandandi öld, á
þeim miklu breytingatímum sem
gengu yfir byggðir landsins þá ára-
tugi. Sem ungir búendur sóttu þau
Andrés og Lilja hiklaust á brattann
er þau höfðu flutt búsetu sína vest-
ur í Hraunhrepp alþingishátíðarár-
ið. Þar vora síðan ræturnar, þar
voru áhugamálin og þar óx barna-
hópurinn stóri úr grasi. Sjálfstætt
athafnalíf á eigin vettvangi var
þeim hjartans mál.
Lilja var félagslynd kona. Þegar
skriður komst á stofnun kvenfélaga
á Mýram íylgdust vestustu hrepp-
amh’ tveh’, Álftaneshreppur og
Hraunhreppur að í því tilliti, og
munu þau félög hafa verið stofnuð
með dags millibili um miðjan maí
1962. Þeim, sem helzt stóðu í fram-
línu félagsmála í þessum hreppum
var það mikið fagnaðarefni að fá
kvenfélög til samstarfs, og þau
hófust brátt handa um fjölmörg at-
riði sem til aukinnar menningar
máttu horfa í samkomuhaldi og fleiri
greinum, eins og háttur hefur verið
slíkra félaga um byggðir landsins.
Meðal annars færðust brátt sumir af
starfsþáttum þeim sem ungmenna-
félögin höfðu annazt fram til þess
tíma yfir til kvenfélaganna, þar á
meðal jólatrésskemmtun sveitarinn-
ar. Þegar kvenfélögin vora stofnuð
hafði bygging félagsheimilis á Am-
arstapahæð staðið yfir um þriggja
ára skeið með þátttöku ungmennafé-
laga hreppanna ásamt sveitarfélög-
unum. Kvenfélögin urðu ekki eign-
araðilar að félagsheimilinu Lyng-
brekku en komu inn sem virkir sam-
starfsaðilar, eins og áður er greint,
og hefur sú skipan haldizt síðan.
Lilja varð fyrsti formaður Kven-
félags Hraunhrepps og lét ekki sitt
eftir liggja þegar móta þurfti
starfshætti varðandi hlutverk fé-
lagsins, hvort sem verkefnið var
hátíðarsamkoma í sveitinni, félags;
leg móttaka eða eitthvað annað. I
sögu þessa félags eins og annarra
hafa orðið kaflaskil hvað varðar
stjórnarsetu og þannig tók Lilja við
formennsku oftar en einu sinni á
félagsferlinum.
Félagslyndi Lilju kom einnig
fram í öðram greinum. Hún tók,
ásamt manni sínum, þátt í
nokkram bændaförum á meðan
þær vora famar milli héraða innan-
lands og hafði af því mikið yndi.
Þau sóttu einnig af mikilli skyldu-
rækni afmælisveizlur sveitunga
sinna, en á tímabili, er þau vora
enn á góðum aldri, var það nánast
sveitarsiður að haldið væri upp á
tugafmæli hér um slóðir og víðar.
Hafa sumir í gamni nefnt fimmta
áratuginn afmælaöldina, en vitað
er að víða einkenndi slík fjölskyldu-
gleði það tímaskeið. Á þeim sam-
komum var oftar en ekki tekið
hressilega lagið, og lét Lilja sig
sannarlega ekki vanta í þann hóp,
enda hafði hún fallega og hljóm-
fyllta söngrödd, sem hún beitti af
smekkvísi og sönggleði. Heima-
söngurinn var annar þáttur málsins
og sá sem utanbæjarfólki var
minna kunnur, en þar mun hún
hafa tekið lagið við dagleg störf,
fjölskyldunni til ánægju og uppörv-
unar og sjálfri sér til yndisauka.
LOja var fróð og heima í fjöl-
mörgum greinum, enda lestrar-
hneigð og fróðleiksfús. Eigi hvað
sízt lét henni vel að hafa yfir ljóða-
stef, og þótti henni gott að ræða
um slíka hluti.
Gestrisin vora þau hjónin og góð
heim að sækja. Ekki var heimili
þeirra í þjóðbraut í þeim merkingu
sem lögð hefur verið í það orð, en
samgöngubætur sem smám saman
sáu dagsins ljós í þeim hluta mið-
sveitar hreppsins urðu þó visirinn
að því að bæir þeir sem að þeirri
leið lágu gætu notið nokkurra
framfara í vegalögn, þar til aðrar
aðstæður urðu þess valdandi að
fastur búskapur lagðist af í þeirri
mynd sem verið hafði.
Á beztu árunum var hesta-
mennska ríkur þáttur í þein-a dag-
lega lífi, og má sérstaklega minnast
þess er þau fóra ríðandi til Þing-
valla á lýðveldishátíðina 1944. Sú
ferð mun hafa orðið þeim minnis-
stæð, og veit ég ekki til að neinn af
sveitungum þeirra hafi gert hið
sama, enda þótt nokkrir brygðu sér
á þá ógleymanlegu hátíð með öðr-
um hætti.
Landslag á Sauram ber með sér
mörg þau höfuðeinkenni sem talin
hafa verið móta svipmót Mýra:
Flóa, vötn, klettaása og holtabreið-
ur. Syðst í Sauratúni, hliðhallt við
kletta- og klappanasir, þar sem ný-
vaknaðar plöntur gátu haft nokk-
urt skjól fyrir norðlægum áttum
myndaði fjölskyldan lítinn en gróð-
ursælan skógarreit. Á fimmtíu
metra belti eða svo var plantað í
nokkrar raðir til hlés við kletta-
bríkur. Tilraunin bar árangur og
era nú landnemar þeir af birki og
bam, sem þar vora vistaðir, marg-
ir hverjir orðnir að nokkurra
mannhæða háum trjám, sem hefja
sig vel yfir klettana í kring og blasa
við frá bæjarstæðinu gamla.
Lilja lagði fyrir sig ýmis listræn
viðfangsefni á sviði handverks, sem
prýddu heimili hennar. Fyrir
nokkram áratugum kom sú um-
ræða upp í landinu að hinn íslenzki
heimilisiðnaður gæti ekki framveg-
is náð þvi gildi í íslenzku þjóðlífi
sem hann hefði áður haft. Ásamt
öðru áhugafólki samtíma síns var
Lilja í hópi þeirra árganga sem
lögðu sig fram um að afsanna það
og það með fullum sigri.
Þau Andrés og Lilja bjuggu á
Saurum fulla fjóra tugi ára. Húsa-
kynni vora þar ekki mjög rúmgóð
né þægileg á nútímavísu, en þarna
lifði hamingjusöm fjölskylda og
undi hag sínum í faðmi þeirrar
jarðar sem hún hafði verið leidd til
á góðu dægri. Það kom þó að því að
breyting varð ekki umflúin, og
sumarið 1971 settust þau hjónin að
í Borgarnesi.
Síðustu misserin hafði Lilja aðset-
ur á Dvalai’heimili aldraðra í Borg-
amesi. Með áranum fór heilsu henn-
ar hnignandi, en hvar sem hún fór
einkenndi hana ákveðin reisn, sem
benti á að þar færi kona sem tileink-
aði sér það bezta í lifi íslenzkrar al-
þýðu.
Með samúðaróskum og þökk fyrir
langa viðkynningu.
Bjarni Valtýr Guðjónsson.
+ Gróa Ágústa
Guðjónsdóttir
fæddist í Hlíðar-
endakoti í Fljótshlíð
22. ágúst 1897. Hún
lést í Reykjavík 24.
mars síðastliðinn.
Foreldrar hennar
voru hjónin Guðjón
Jónsson og Guðrún
Magnúsdóttir.
Systkini Gróu: Sig-
urjón, f. 1901, fyrrv.
prestur í Saurbæ á
H val fj ar ð arströ nd,
d. 1995, Helga, f.
1903, d. 1918, Guð-
björg, fædd 1909, fyrrv. hús-
freyja á Bjarteyjarsandi á Hval-
fjarðarströnd, hún ein er eftirlif-
andi þeirra systkina, Halla, f.
1914, d. 1943. Fóstbróðir og
frændi Gróu sem hún leit á sem
Gróa Guðjónsdóttir, sem hér er
minnst, lifði í rúm 100 ár, mestu
framfaraár í sögu íslands. 1897,
þegar Gróa fæddist, hafði ríkt
kyrrstaða, öll þau tæki og tól, sem
við lifum með í dag, var ekki búið
að finna upp. Lífsbaráttan var þá
ei-fið og varð hver og einn að temja
sér nægjusemi til að lifa af. Engin
afþreying var í boði, sem nú er
mest eftirsótt, samt naut fólk til-
verannar á sinn hátt eins og kvæði
Þorsteins Erlingssonar, í Hlíðar-
endakoti, ber vitni um. Það kvæði
var meðal annars ort til föður og
föðursystkina Gróu. Gróa fluttist
1903, þá á 5. aldursári, með for-
eldram sínum, frá Hlíðarendakoti
að Vatnsdal í Fljótshlíðarhreppi.
Vatnsdalur er jörð í skjóli Þríhym-
ings og Vatnsdalsfjalls, þar höfðu
búið áður, sýslumenn Rangæinga,
og húsakostur því betri en viða
annars staðar. Ékki var umferðin
mikil í þá daga, Gróa fór í sína
fyrstu langferð, árið sem hún
fermdist, var það kaupstaðarferð
til Eyrarbakka. Seinna fór hún í
vist í Reykjavík, og lærði jafnframt
saumaskap. Annars vann hún á búi
foreldra sinna allt þar til hún gift-
ist 1931 og fluttist að Reynifelli í
Rangárvallahreppi, þar sem Jón
maður hennar bjó í tvíbýli á móti
bróður sínum Tómasi. Tómas var
kvæntur Hannesínu Einarsdóttur
og áttu þau níu börn og var sam-
gangur á milli heimilanna mjög
góður.
Árið 1944 fluttust Jón og Gróa
ásamt börnum sínum Þóranni og
Guðjóni frá Reynifelli að Reyðar-
vatni, jörð í nágrenni Gunnars-
holts. Þar bjuggu þau til 1961, er
þau keyptu sér íbúð að Bugðulæk
17 í Reykjavík. Jón lést 1975 og bjó
Gróa áfram á Bugðulæknum allt
þar til hún slasaðist og varð að fara
á sjúkrahús í fyrsta sinn á ævinni.
í maí 1990 fékk hún pláss á hjúkr-
unarheimilinu Skjóli, þar fékk hún
aðhlynningu og góða umhyggju
starfsfólksins, sem seint verður
fullþakkað. Það sem einkenndi
Gróu var nægjusemi, hógværð og
jafnlyndi. Yndi hafði Gróa af bóka-
lestri, ættfróð var hún um sig og
sína. Hún saumaði föt á börn sín og
prjónaði sokka og vettlinga á þrjá
ættliði. Gaman hafði hún af að
grípa í spil þegar tækifæri gáfust.
Nú hefur tengdamóðir mín lokið
sinni löngu vegferð hér á jörðu,
hægt og hljóðlega.
Blessuð sé minning góðrar konu.
Sæmundur Gunnarsson.
Elsku Gróa amma á Læk. Okkur
langar til að minnast þín nú þegar
komið er að skilnaði. Þær minning-
ar sem koma fram í huga okkar era
stundimar sem við áttum með þér
áður en hin háa elli fór að yfirtaka
líkama þinn og sál. Á þeim tíma
vorum við krakkar og komum oft á
Bugðulæk 17 til að heilsa upp á þig
og þiggja góðar veitingar. Þú varst
bróður sinn, var Jón
Árnason frá Vatns-
dal, f. 1893, d. 1988.
Gróa giftist 24.
október 1931 Jóni
Sigurðssyni, fæddur
í Árkvörn f Fljóts-
hlíð 31. október
1888, dáinn í
Reykjavík 3. septem-
ber 1975. Börn
þeirra: Þórunn, gift
Sæmundi Gunnars-
syni og eiga þau
þrjú börn og fimm
barnabörn. Guðjón,
kvæntur Grétu Jóns-
dóttur og eiga þau þrjú börn,
ennfremur á Gréta son, hann á
tvö börn.
Utför Gróu fer fram frá Foss-
vogskapellu í dag og hefst at-
höfnin klukkan 15.
sannkölluð amma með grátt sítt
hár sem þú fléttaðir á hverjum
morgni, settir það í hnút og klædd-
ist upphlut við hátíðleg tækifæri.
Þannig minnumst við þín. Svo
varst þú líka bóndakona í Rangár-
vallasýslu þótt við krakkarnir hefð-
um ekki kynnst þér á þeim tíma en
þú talaðir alltaf um „smjer, kjet og
seytján", það fannst okkur fyndið.
Þú sagðir okkur líka frá Fljótshlíð-
inni þar sem þú ólst upp og frá
Reynifelli og Reyðarvatni þar sem
þið afi hélduð síðan uppi sauðfjár-
búskap. Sagðir okkur frá lífsskil-
yrðunum sem vora þá með öðram
hætti en við þekkjum í dag en þó er
ekki lengra síðan. Þá var ekkert
rafmagn eða rennandi vatn sem
okkur þykir svo sjálfsagt í dag og
svo ólstu upp í torfbæ.
Þegar afi dó fyrir mörgum áram
vai’ð ákveðið tómarúm í lífi þínu. Á
þeim tíma skiptumst við eldri
krakkamir stundum á um að gista
hjá þér til að stytta þér stundimar.
Þá tókstu aldrei annað í mál en að
farið væri út í sjoppu með netpoka
sem afi hafði hnýtt til að kaupa öl á
borð við sinalco, hi-spot eða póló og
súkkulaðikex. Ölið var síðan
drakkið í gegnum tappa sem þú
hamraðir í gegn með afar sérstöku
áhaldi. Það fannst okkur alltaf jafn
spennandi. Þú hafðir líka yndi af
því að spila og kenndir okkur
krökkunum m.a. marías, kasínu,
gömlu jómfrú og hund. Ekki þýddi
að svindla því þá sagðir þú okkur
til syndanna, en þú áttir það líka til
að hlæja að vitleysunni í okkur og
klóra þér í höfðinu með prjóni en
prjónunum slepptir þú varla frá
þér. Margar era til hosurnar og
vettlingamir frá þér sem hafa
komið okkur og öllum þeim sem
þekktu þig að góðum notum en
prjónaskapnum sinntir þú meðan
þú hafðir heilsu og orku til.
Okkur fannst stundum skrítið að
þú skyldh’ ekki venjast sjónvai-pinu
sem er svo sjálfsagður hlutur í
daglega h'fmu. En sjónvarpið gat
eins verið fyrir þér óþarft og Utið
til gagns þar sem þú vandist lestri
bóka og upplifðir á þinni löngu ævi
miklar breytingar og umrót, lifðir
tíma sem er í augum okkar sagan
ein.
Amma náði að verða rúmlega
hundrað ára áður en hún kvaddi
þennan heim. Hún ólst upp í torf-
bæ og var síðan þátttakandi í iðn-
byltingunni. Hún upplifði m.a.
frosthörkuna miklu, spönsku veik-
ina, sjálfstæðisbaráttuna og krepp-
una. í huganum gat hún upplifað
svo margt sem hún kynntist með
eigin augum. Hún var sannkölluð
hetja hvunndagsins.
Með þessum orðum minnumst
við ömmu okkar, auk hlýjunnar og
þeirrar athygli sem hún veitti okk-
ur. Við eram þakklát fyrir þær
samverustundir sem við áttum með
henni og kveðjum ömmu Gróu á
Læk með söknuði.
Barnabörn
GRÓA ÁGÚSTA
GUÐJÓNSDÓTTIR