Morgunblaðið - 10.11.1999, Blaðsíða 38

38 MIÐVIKUDAGUR 10. NÓVEMBER 1999
MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
VERSLUN með
manneskjur kom til
umræðu á ráðstefn-
unni um konur og lýð-
ræði. Forseti Lett-
lands sagði frá þessari
skuggahlið í heima-
* landi sínu og aðrar
konur á ráðstefnunni
höfðu einnig áhyggjur
af þessu alvarlega
vandamáli. A meðan á
ráðstefnunni stóð fóru
30 íslenskar konur á
þá staði sem hér bjóða
upp á nektardans og
einkadans og mót-
mæltu þeirri starf-
semi sem þar fór
fram. Fyrir þetta framtak eiga
þær heiður skilið. En hvað skyldi
fara fram á þeim stöðum sem þess-
ar konur og hundruð annarra
kvenna hafa mótmælt?
Viðskiptavinurinn byrjar á því
r að greiða aðgangseyri sem er um
1.000 kr., vínið er dýrara en annars
staðar og þama sveima á milli 20
og 30 stúlkur á meðan ein sýnir
dans. Hverjum og einum sem
þarna kemur inn er boðið upp á
einkadans og eru til þess gerðir
smáklefar sem stúlkurnar fara
með karlmennina í og verðskráin
er eftirfarandi: Fyrir þrjár mínút-
ur 3.000 kr., fyrir sex mínútur
6.000 kr. fyrir 30 mín-
útur 25 þúsund kr.
Verðskráin hangir
frammi - engin leynd-
armál þar. Mér skilst
líka að þar hangi
spjald sem á stendur:
Bannað að snerta. Um
vernd handa þessum
stúlkum er ekki vitað.
Hvaðan kemur
varan?
Að sjálfsögðu er
hér ekki um neitt ann-
að að ræða en útstill-
ingu á vöru með mát-
unarklefum.
Samkeppnin um
kúnnann er algjör. Það væri fróð-
legt að láta skoða hvemig trygg-
ingum og heilbrigðisþjónustu við
þessar stúlkur er háttað, hvað þær
fá í eigin vasa og hvernig tekjur
þessara staða era færðar á skatt-
framtali og hvernig launaseðlar
stúlknanna líta út.
En hverjar eru þessar stúlkur?
Þær koma frá Eystrasaltsríkjun-
um, Póllandi og Kanada en stúlkur
frá fyrrverandi austantjaldsríkjum
bera þessa staði uppi. Flestar
þessara stúlkna koma úr mikilli fá-
tækt og eymd og ýmsar ástæður
eru fyrir því að þær grípa til þessa
ráðs. Það gæti t.d. verið draumur-
inn um betra líf á vestræna vísu og
ónóg tækifæri í heimalandi sínu
eða hrein og klár fátækt, viljinn til
að sjá fjölskyldunni farborða í fjar-
lægu landi og leggja sitt af mörk-
um. Jafnframt getur verið um
vímuefnaneyslu að ræða og þá er
þetta ein leiðin til að fjármagna
hana.
Klám og vændi er oft angi af
fíkniefnaheiminum, það er enginn
nýr sannleikur. Auk þess er þekkt
í Evrópulöndum að stúlkum er
hreinlega rænt og þær dópaðar og
svo látnar starfa við vændi. Ég
minni á fréttir frá Svíþjóð i blöðum
nýverið þar sem í ljós kom að
stúlkum frá fyrrverandi austan-
tjaldslöndum var haldið þar nauð-
ugum til að þjóna kynlífsfíkn. Slíkt
er að sjálfsögðu nútímaþrælahald.
Við tölum um að ráðast að þeim
sem versla með vímuefni. Þó er lík-
lega margt ljótara á ferðinni, þ.e.
verslun með manneskjur. En sem
betur fer höfum við ekki heyrt af
neinu viðlíka hér á landi ennþá.
Gert út á fátækt
Við skulum halda vöku okkar.
Þarna er verið að nýta sér fátækt
og örbirgð stelpnanna. Það grát-
broslega hefur nú gerst að kúnni
hefur kært þjónustuna á dansstöð-
um - hún var kannski ekki nógu
mikil? Ég hef velt því fyrir mér
Þrælasaia
Öllum tiltækum ráðum
þarf að beita til að upp-
ræta þessa glæpi, segir
Guðrún Ögmundsdótt-
ir, og koma höndum yfir
níðingana.
hvort þetta væri mál íyrir Sam-
keppnisstofnun? Islenskar stúlkur
fá ekki vinnu á þessum stöðum.
Slík er tryggðin við íslenska við-
skiptavini. Hún er algjör. Vett-
vangur íslenskra kvenna til að
þjóna meintri kynlífsþrá lands-
manna virðist fyi-st og fremst ein-
skorðast við svokallaðar símalínur
sem auglýstar eru í DV. Umræða
um þá hlið mála hefur farið fram á
hinu háa Alþingi.
Það má velta því alvarlega fyrir
sér hvort leggja á fram frumvarp
um bann við kaupum á kynferðis-
legri þjónustu og varpa þar með
ábyrgðinni frá þessum ungu stúlk-
um yfír á þá sem leita eftir þjón-
ustunni. Það hefur verið reynt er-
lendis og væri kannski rétt að
skoða þá reynslu. I fjölmiðlum var
nýverið sagt frá því hvemig barn-
aníðingar nota Netið til þess að
koma sér í kynni við börn til þess
að geta nýtt sér þau í kynferðisleg-
um tilgangi. Auðvitað fer hrollur
um fólk þegar sagt er frá þessum
ógeðfelldu auglýsingum. En ein
þeirra hljómar svona:
„23ja ára ungur maður óskar að
komast í kynni við börn 7-12 ára.“
Og önnur auglýsing er á þessa
leið:
„Barnungur maður óskar eftir
ungum vinum sem vilja kynnast
unaðssemdum ástalífsins." Að
sjálfsögðu er trúnaði heitið. Svona
heldur viðbjóðurinn áfram. Jafn-
framt hefur verið talað um að
spjallrásir á Netinu séu kjörinn
vettvangur íyrir barnaníðinga til
að komast í tengsl við krakka. Hér
þarf að upplýsa foreldra svo þeir
geti gert viðhlítandi ráðstafanir til
varna í heimilistölvunni.
Hluti af alþjóðasamfélaginu
Öllum tiltækum ráðum þarf að
beita til að uppræta þessa glæpi og
koma höndum yfir níðingana. Allt
er þetta angi af sama meiði. Island
er hluti af alþjóðasamfélaginu með
kostum þess og göllum. Því er mik-
ilvægt að við beitum okkur í öllum
þessum málum. Umræða um þessi
mál er á fljúgandi ferð bæði á
Norðurlöndum og í Evrópu.
Kirkjuþing hefur síðast rætt þessi
mál og ég veit að um þetta mál er
pólitísk samstaða.
Ég er ekki málsvari þess að af-
greiða mál sem þessi með einföldu
banni að lögum. Klámheimurinn er
fjölbreyttur heimur. Hann spann-
ar sviðið allt frá því ljótasta sem ég
hef hér nefnt um barnaklám og
misnotkun á neyð fólks og fákunn-
áttu til þess að allsgáðar fullorðnar
manneskjur hafa jifíbrauð sitt af
þessari starfsemi. I ljósi þessa þarf
að rannsaka hvernig þessum mál-
um er háttað hér á landi með það
fyrir augum að koma í veg fyrir að
börn og saklaust fólk verði fyrir
barðinu á þeim sem einskis svífast
í misnotkun sinni og niðurlægingu
á lifandi fólki, sér til framdráttar.
Höfundur er þingmaður Samfylking-
arinnar.
V erslun með
manneskjur
Guðrún
Ogmundsdóttir
Hver á að selja áfengi?
ENN á ný hefur
spunnist umræða um
einkasölu ríkisins á
áfengi eftir að opn-
uð var „lokuð" áfengis-
verslun í Nýkaupi.
Núverandi iyrirkomu-
lag rekur upphaf sitt
um 70 ár aftur í tí-
mann þegar vínbann-
inu lauk og
Áfengis- og tóbaks-
verslun ríkisins var
stofnuð. Markmiðið
- x var þá að gera fólki
erfitt fyrir að kaupa
áfengi með því að hafa
útsölustaði fáa og
smáa, og þannig halda
drykkju þjóðarinnar í skefjum.
Hversu mikinn fælingarmátt biðr-
aðir og póstpantanir höfðu hér áður
er erfitt að segja, en hins vegar er
ljóst að þessir tímar eru liðnir.
Verslanir ÁTVR eru nú eins og
venjulegir stórmarkaðir sem eru
opnir á laugardögum
og fólk getur valið þar
úr hillum í góðu tómi.
Þá fer útsölustöðum
sífellt fjölgandi m.a.
vegna óska bæjarfé-
laga úti á landi. Þann-
ig er hið upphaflega
markmið með rekstri
ÁTVR farið forgörð-
um. Stofnunin stendur
eftir sem dýrt, ríkis-
rekið dreifingarkerfi
sem teygir sig um
landið.
Líklega vildu fáir
landsmenn snúa
klukkunni við og taka
aftur upp sömu sölu-
hætti og tíðkuðust í áfengissölu hér
áður. Tafir, biðraðir og tilbúin fyr-
irhöfn við innkaup er sóun á tíma
neytenda sem flestir hafa fengið
nóg af. Ef fæla á fólk frá því að
kaupa brennivín þá ber að gera það
með hærri áfengisgjöldum svo rík-
Ásgeir
Jónsson
Anna & útlitið...
veittrJjér Jjersónulega
cuJstoð við valágler-
augum í versttm
okkar Smáratorf’i,
í dag, miðvikudag
10.nóv.kL 15-18.
Verzlun
Landsmenn fá harla lít-
ið í staðinn, segir Ásgeir
Jónsson, fyrir þá miklu
fjármuni sem eru
---------------7-----
bundnir í rekstri ATVR.
issjóður hagnist með aukinni skatt-
heimtu, en ekki að láta fólk eyða
tíma sínum í biðröðum, engum til
gagns.
Dýr rekstur
Eins og leikar standa núna er um
einn og hálfur milljarður króna af
almannafé bundinn í fasteignum og
rekstri ÁTVR. Þetta eru fjármunir
sem hægt væri að finna betri not
fyrir, s.s. í almennum forvömum,
löggæslu eða meðferðarheimilum.
Þá er rekstrarkostnaður ÁTVR
drjúgur eða rúmlega 900 milljónir á
ári þegar fórnarkostnaður eigin
fjár hefur verið tekinn með í reikn-
inginn (m/v 7% ávöxtunarkröfu).
Þetta eru fjárútlát ríkisins á ári
hverju vegna smásölu á áfengi og
heildsölu á tóbaki og þau fara vax-
andi. Sífellt eru gerðar meiri kröfur
um aukna þjónustu, lengri af-
greiðslutíma og fleiri útsölustaði,
sem þenja út umsvif stofnunarinn-
ar. ÁTVR er orðin að stórmarkaða-
keðju með fjölda útibúa og erfitt er
að sjá að rekstur stofnunarinnar-
geti talist virk áfengisvarnarstefna
á nokkura hátt.
Aftur á móti, eins og Nýkaup
sannar, gætu flestar matvöruversl-
anir landsins séð um áfengissölu án
IlLBISIVH
HAGFISKUR
hagur heimilinna
5677040
Rækja, humar, hðrpuskel. ýsa, lúfta.slungur, lax ol
FRI HEIMSENDING
þess að leggja úti miklar fjárfest-
ingar eða aukaráðningar á fólki.
Þannig myndi stór hluti af þessum
900 milljóna verslunarkostnaði
samfara rekstri ÁTVR sparast ef
áfengisverslun yrði sameinuð ann-
arri verslun. Sparnaðurinn gæti
komið fram í lægra áfengisverði
þar sem sölukostnaður hverrar
flösku hlýtur að lækka. En jafn-
framt er líklegt að almennt vöru-
verð lækki þar sem fastur kostnað-
ur yrði borinn uppi af fleiri vörum
og meðalkostnaður hverrar seldrar
einingar lækkar. Áfengissala í mat-
vörubúðum myndi því koma fram í
lægra matvöruyerði sem yrði öllum
til hagsbóta. Áhrifin yrðu líklega
mest úti á landi þar sem umsetning
er minni og verslun á í vök að verj-
ast.
Hins vegar ef það er ósk ríkisins
að koma í veg fyrir lækkun áfengis-
verðs, er hægur vandi að hækka
áfengisskatta til samræmis þannig
að hluti af áðurgi’eindum spamaði
rynni beint í ríkissjóð. Afnám
ÁTVR leiðir því til þess sem á fínu
máli kallast þjóðhagslegur sparn-
aður, þar sem allir aðilar hagnast
sem koma að máli, neytendur,
kaupmenn og ríkisvaldið.
Brennivínsgróðinn
í hugum margra landsmanna
hefur ÁTVR það hlutverk að
tryggja að „áfengisgróðinn renni
allur í vasa ríkisins en lendi ekki í
krumlunum á kaupmönnum. Hér
gætir nokkurs misskilnings, þar
sem títtnefndur gróði er aðeins inn-
heimta á sköttum og réttlætir ekki
tilvist ríkiseinkasölu ein og sér. Ef
samkeppni ríkir á milli einkaaðila
um áfengissölu verður raunveru-
legur arður vart meira en gerist og
gengur í almennri smásöluverslun.
„Brennivínsgróðinn" er því ekki til
ef verslun er frjáls og einkaaðilar
ættu að standa skil á áfengisskött-
um rétt eins og t.d. virðisauka-
skatti.
Þá hefur einnig heyrst að kaup-
mönnum sé ekki treystandi til þess
að framfylgja áfengislögum lands-
ins, t.d. hvað varðar aldur kaup-
enda og afgi’eiðslutíma. Þetta er þó
ástæðulaus ótti ef eftirlit er til stað-
ar og refsingar við brotum eru
óvægnar. Sú er t.d. raunin í Banda-
ríkjunum. í þeim fylkjum sem
áfengissala fer fram í matvöru-
verslunum er verslunarfólki skylt
að spyi'ja þá um skilríki sem líta út
fyrir að vera yngri en þrítugir þrátt
fyrir að lögaldur til áfengisdrykkju
sé mun lægri eða 21 ár. Þá má af-
greiðslufólk undir lögaldri ekki af-
greiða áfengi, áfengissala er bönn-
uð á sunnudögum og
kosningadögum, og ekki er heldur
leyft að selja kælt áfengi í matvöru-
búðum. Þessum reglum er fylgt út í
ystu æsar m.a. vegna þess ef út af
bregður missir verslunin áfengis-
söluleyfi og starfsfólki er jafnvel
refsað sérstaklega. Ekki verður
annað séð heldur en álíka reglur
ættu að halda hérlendis ef þeim
væri fylgt eftir.
Lítið fyrir mikið
Þegar öll kurl eru komin til graf-
ar er ljóst að landsmenn fá harla lít-
ið í staðinn fyrir þá miklu fjármuni
sem eru bundnir í rekstri ÁTVR.
Þá er dýrt að halda úti sérstöku
dreifikerfi og stórmörkuðum fyrir
eina vörutegund um landið þvert og
endilangt. Eins og nú er komið er
ÁTVR ekkert annað en hol skel af
áfengisstefnu fortíðar sem hefur
reynst gagnslítil og ekki er lengur
vilji til þess að fylgja eftir. Annað-
hvort verður að halda aftur til for-
tíðar, minnka verulega þjónustu
ÁTVR og gera fólki verulega erfitt
fyrir að kaupa áfengi eða halda sig
við nútímann og taka upp nýjar
áherslur. Nú er þörf á aðgerðum er
ná beint til drykkjusiða lands-
manna og læknun þeirra sem eru
áfengissjúkir, í stað þess að verja
miklum fjármunum til þess eins að
halda úti ríkisreknum áfengisversl-
unum. Víman er sú sama, hvort
sem flaskan er keypt í ríkisverslun
eður ei, og það er erfitt að sjá að
ríkisreknir áfengisstórmarkaðir
geti talist áhrifarík áfengisstefna.
Þess vegna yrði áfengisvörnum
unnið mikið gagn ef þessir 1,5 mill-
jarðar yrðu teknir út úr ÁTVR og
varið til verðugri vímuvarna.
Landsmenn eiga skilið markvissari
og árangursríkari stefnumörkun í
áfengismálum.
Höfundur er hagfræðingur.