Morgunblaðið - 10.06.2001, Blaðsíða 16

LISTIR
16 SUNNUDAGUR 10. JÚNÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Ég vil í upphafi þakka nýlistasafninufyrir þá virðingu sem það sýnirMagnúsi Blöndal Jóhannssyni meðþví að helga honum reit í starfsemi
sinni. Með þessu framtaki kynnir safnið nýrri
kynslóð nemenda í myndlist, auk annarra,
frumherja á sviði nýrrar tónlistar á Íslandi. Ég
hef lengi verið á þeirri skoðun að Magnús Blön-
dal Jóhannsson sé meðal einlægustu lista-
manna á Íslandi á 20. öldinni og að það verður
ný kynslóð ungra listamanna sem á eftir að
koma auga á þessa einlægni. Margir samtíma-
menn hans hafa löngum verið of uppteknir af
sjálfum sér til að koma auga á þetta, eða gefa
sér tíma til þess. Framtak listasafnsins er í
mínum huga eitt skref á þeirri leið að opna hinn
skapandi hugarheim Magnúsar fyrir þjóðinni.
Í hópi nýrrar kynslóðar af tónskáldum sem
komu fram í kringum 1960 verður Magnús
Blöndal Jóhannsson að teljast þeirra sérkenni-
legastur. Forvitni Magnúsar fyrir nýjungum
gerði það að verkum að hann var vel að sér í
þeirri þróun sem átti sér stað á þessum tíma úti
í Evrópu. Það sem er einkum áhugavert í þessu
sambandi er að Magnús tileinkaði sér þessa
þróun, tók hana til sín og skapaði list sína undir
þessum áhrifum. Hann var nógu forvitinn til að
þora. Hann var fyrstur til að tileinka sér rað-
tæknina (4 Abstraktsjónir – 1951), fyrstur til
að beisla tilviljunartæknina (15 minigrams –
1960), samdi fyrsta elektróníska verkið (Elek-
trónísk stúdía – 1960) og svona mætti lengi
telja. Og þrátt fyrir að menn kölluðu verk hans
atómbombur og að þau væru eins og galdra-
tákn úr Gráskinnu eða þessi verk mörkuðu
endamörk listsköpunar og steyptu henni í gin
brennandi vítis þá verður að segjast að við
nána hlustun á þessi verk skína þau af ein-
lægni, af fagmennsku og jafnvel rómantík –
þau endurspegla manngerð skapara síns. En
það er langur vegur frá hrjóstrugu Langanes-
inu árið 1925 til fullskapaðs listamanns í lok
sjötta áratugarins, með viðkomu í Reykjavík
og New York.
Magnús fæddist að Skálum á Langanesi 8.
september 1925. Til er lýsing af heimilinu á
þessum tíma og er hún skráð í endurminning-
um Sigurðar Thoroddsens, Eins og gengur, en
þar má lesa m.a.: „Meðan ég dvaldi á Skálum
bjó ég hjá Jóhanni Kristjánssyni. Þar bjuggu í
stóra húsinu hann og kona hans, sonur þeirra
Magnús Blöndal og Marinó Kristjánsson bróð-
ir Jóhanns.“ Síðar má lesa: „Húsgögn voru þar
af skornum skammti, aðeins hið nauðsynleg-
asta. Þó var gott píanó, grammófónn og hlaði af
hljómplötum. Magnús Blöndal var þá á þriðja
ári, og benti allt til þess að hann væri undra-
barn að því er laut að söng og tónmennt, enda
varð hann tónsmiður síðar meir. Hann spilað
algeng lög á píanóið eftir eyranu, notaði við það
sína smáu putta og báðar hendur. Annað var þó
engu ómerkara að hann ólæs lék hvaða plötu úr
hlaðanum sem hann var beðinn að setja á
glymskrattann, og brást aldrei að hann veldi
þá réttu.“
Í ljós kemur af þessari frásögn að Magnús
hefur verið bráður til tónsins og tónheimurinn
honum opinn allt frá barnæsku. Um 7 ára aldur
Magnúsar fluttist fjölskyldan til Reykjavíkur
og þar voru tækifæri til að nema tónlist. Átta
ára gamall hóf hann píanónám hjá Þórhalli
Árnasyni og síðar hjá Helgu Laxness. Hann
var aðeins 11 ára gamall þegar hann innritaðist
í Tónlistarskólann í Reykjavík og sótti hann
tíma hjá dr. Franz Mixa og síðar hjá dr. Urban-
cic. Á þessum tíma komst faðir hans í álnir og
húsgögnin ekki lengur aðeins bundin við hið
nauðsynlegasta. Í janúarmánuði árið 1946
sigldi bandarískt herflutningaskip frá Reykja-
vík til New York og voru feðgarnir, Jóhann og
Magnús Blöndal, meðal farþega. Samkvæmt
dagbókarslitrum sem ég hef fundið í gögnum
Magnúsar kom skipið í höfn í New York 9.
febrúar árið 1946. Magnús var þá þegar búinn
að fá pláss í Juilliard School of Music í New
York og mætti hann í skólann strax á mánu-
deginum 11. febrúar til viðtals. Það má sjá af
dagbókarblöðunum að feðgar hafa verið sæmi-
lega staddir fjárhagslega. Magnús átti litla
kvikmyndatökuvél og má ætla að fáir íslenskir
námsmenn hafi á þessum tíma getað veitt sér
slíkan munað. Þá keypti hann sér Steinway
flygil á fyrstu dögunum og hann bjó vel þegar
hann var búinn að koma sér fyrir. Magnús sá
fyrir sér framtíðina sem píanóleikari og á
fyrsta vetri lék hann Fantasíu op. 15 eftir
Schubert, Minstrels eftir Debussy og sónötu
op. 2 nr. 1 eftir Beethoven. Verkin áttu eftir að
verða stærri og erfiðari með árunum. En svo
undarlegt sem það má vera þá hélt Magnús
aldrei sjálfstæða píanótónleika á ævi sinni. Í
tónfræðitímum þurfti að leysa ýmis verkefni
og urðu þá smátt og smátt til lítil tónverk sem
mörg eru til á nótum en hafa aldrei verið flutt.
Þetta eru frekar einföld verk í litlum formum,
enda skólaverkefni. Eftir að námi lauk við
Juilliard skólann sótti Magnús einkatíma í
píanóleik og tónsmíðum þar til hann flutti al-
kominn til Íslands árið 1954.
Um það leyti sem Magnús hóf störf hjá Rík-
isútvarpinu, árið 1957, hafði hann þegar samið
nokkur verk fyrir píanó og meðal þeirra er eitt
þekktasta píanóverk hans, 4 Abstraktsjónir,
sem að öllum líkindum er fyrsta 12 tóna verkið
sem samið er af Íslendingi. Fleiri verk komu í
áþekkum stíl næstu árin og má þar nefna söng-
lagið Hendur og orgelverkið Ionization. En
þegar líða tók á 6. áratuginn verður Magnús æ
djarfari listamaður og forvitnari um leið. Sú
staðreynd að hann var bæði forvitinn og flinkur
í höndunum í senn leiddi til að hann fór að gera
tilraunir með hljóðvinnslu á segulbandstækj-
um útvarpsins. Þær tilraunir leiddu af sér
verkið Elektrónísk stúdía sem var frumflutt á
tónleikum Musica Nova árið 1960. Í framhaldi
komu síðan elektrónísk verk eins og Constell-
ation, elektrónísk tónlist við kvikmyndir Os-
valdar Knudsens, hljómsveitarverkið Punktar
þar sem segulbandið kemur einnig við sögu og
fleiri verk, bæði elektrónísk og framsækin
hljóðfæraverk.
Tímabilið í lífi Magnúsar sem skilgreina má
hið framsæknasta í tónsköpun eru árin frá
1957–1970. Umhverfið varð líka ungum og
framsæknum tónskáldum vistvænt á þessum
tíma. Flytjandi og skapandi listamenn voru að
streyma til landsins um þetta leyti og var tón-
leikahald félagsskaparins Musica Nova sam-
nefnari þeirra. Árið 1960 fengu menn loksins
að heyra þá innlendu og erlendu tónlist sem
var hvað framsæknust á þessum tíma. Útvarp-
ið tók líka við sér. Hver man ekki eftir þáttum
Þorkels Sigurbjörnssonar sem fyrst hétu Tón-
list á atómöld og síðar Nútímatónlist. Hljóð-
færaleikarar fluttu ný verk á tónleikum sínum
og erlendir tónlistarmenn komu hingað til
lands og fluttu tónlist sína. Öll þessi gróska fór
meira og minna fram undir merkjum Musica
Nova, en Magnús Blöndal var einmitt einn af
stofnendum þess.
En hvernig tók umhverfið þessum breyting-
um? Það er að sjálfsögðu hægt að tala um
breytingar. Sinfónían, Tónlistarfélagið og
Kammermúsíkklúbburinn sem á þessum tíma
voru helstu drifkraftar í tónlistarflutningi
helguðu sig nánast eingöngu tónlist „hinnar
sönnu listsköpunar“ eins og einhver kallaði
hana, en sniðgengu alla nýja tónlist. Hin
„grimmilega atómmúsík“, sem m.a. kom úr
smiðju Magnúsar Blöndals Jóhannssonar, var
að sjálfsögðu mikið áreiti fyrir unnendur hinn-
ar svokölluðu „sönnu listar“. Þessar tilraunir
ungu tónskáldanna þóttu af sumum hin versta
öfugþróun, „lokaskrefið út í tómið kalt og
dimmt“ og því átti þetta ekki rétt á sér. En for-
vitnin var ekki aðeins hjá hinum skapandi lista-
mönnum. Tónleikagestir voru líka forvitnir.
Þeir hópuðust á tónleikana í Leikhúskjallaran-
um, í Framsóknarhúsinu og á fleiri kaffistaði
þegar hin nýja tónlist hljómaði þar. Ísland var
að taka við sér – við vorum að ná í skottið á hinu
vestræna umhverfi í tónsköpun og flutningi
tónlistar. Áratugurinn milli 1960 og 70 fór í
það.
Magnús Blöndal Jóhannsson var mikilvæg-
ur hlekkur í allri þessari þróun. Hann átti sitt
tónmál, hann átti sína forvitni og leit eftir list-
rænum nýjungum. Hann samdi Sonorities I
fyrir píanó (1963) þar sem flytjandinn leikur
með sleglum inni í píanóinu og beitir upphand-
legg, hnúum og fingrum til að framkalla hljóðin
úr píanóinu. Atli Heimir Sveinsson skrifaði
vandaða grein um verkið í Birting. Þar segir
hann m.a.: Píanóverkið Sonorities, sem samið
er 1963, ætti að geta gefið okkur dálitla hug-
mynd um vinnuaðferðir Magnúsar. Það er ekki
ætlun mín að skilgreina verkið til hlítar, til þess
er það of margrætt og flókið. List verður aldrei
skilin né greind til fullnustu. Aðeins það sem er
banalt og simpilt (vond list, þ.e.a.s. ekki list)
getum við skilið. Og allt, sem er augljóst þarfn-
ast ekki skýringa, aðeins hið dularfulla og
skapandi er þess virði að fást við. Þess vegna
vil ég drepa á nokkur atriði til almennrar
glöggvunar, sem ég held að skipti máli. Í þessu
verki notar Magnús fleiri hluta píanósins en
tónborðið til hljóðmyndunar. Ef spilað er á
strengina innaní píanóinu er unnt að fá fíngerð-
an og umfangsmikinn skala af mismunandi
tónblæ. Við þekkjum það, að margvíslegur tón-
blær sé myndaður á einu og sama hljóðfærinu,
bæði á strengja- og blásturshljóðfærum, og við
þurfum ekki að kippa okkur upp við það þó
slíkt sé gert á píanó. Það mætti segja að það
væri andstætt eðli píanósins að berja nótna-
borðið með flötum lófum, hnefum eða hand-
leggjum, og spila á strengina innan í því. En
hljóðfæri er ekki annað en hljóðgjafi, og hver
kynslóð tónskálda hefur notað það eftir sínu
höfði, og ekki hafa tónskáld nútímans búið til
þessi hljóðfæri sem þau verða að notast við,
hvað þá heldur haft áhrif á það hvernig þessi
hljóðfæri væru notuð áður fyrr og því fáránlegt
að ætlast til að tónskáld í dag noti sömu hljóð-
færi á sama hátt og kollegar þeirra fyrir
hundrað árum.“
Þetta var djörf skoðun árið 1964. Magnús
samdi líka framsækna fiðluverkið Dimensions
sem Rut Ingólfsdóttir frumflutti og hljóðritaði
svo eftirminnilega 40 árum síðar. Þetta var al-
veg nýtt hér á landi en þekktist erlendis. Til-
viljanatónlistin var líka þekkt erlendis og elek-
tróníska tæknin var á svipuðu stigi í þróun
sinni í Evrópu og hún var í höndunum á Magn-
úsi upp úr 1960. Hann var einfaldlega með á
nótunum í listsköpun sinni.
Fyrirsögn þessarar greinar er Forvitinn
listamaður. Magnús var forvitinn í leit að um-
hverfi fyrir verk sín. Hann var einnig forvitinn
á veraldlega sviðinu. Margir muna Magnús ak-
andi í stórum amerískum bílum. Hann átti það
einnig til að stökkva upp í flugvél „on the blue“
eins og hann orðaði einhverja skyndiákvörðun
sína við mig einu sinni, fljúga austur að Hellu
til að fá sér kaffi. Honum þótti líka gaman að
bjóða fögrum fljóðum í siglingu um sundin í
skútunni sinni. Hann átti það líka til að leita sér
að myndefnum í fögrum litum blómanna,
heima sem uppi á heiðum. Hann elskaði alla
tækni og oft heyrðist rödd hans í Gufunes-
radíói á árum áður í gegnum talstöðina sem
hann hafði í bílnum. Þetta eru aðeins augna-
bliksmyndir af listamanninum Magnúsi.
Árin milli 1970 og 80 eru hvergi, þau gufuðu
upp og liðu hjá í tilgangsleysi en þegar aftur
voraði upp úr 1980 varð til hið yndislega hljóm-
sveitarverk Adagio sem Sinfóníuhljómsveit Ís-
lands hefur leikið svo eftirminnilega og flutt
hefur verið víða um heim. Síðar komu ýmis
smáverk, verk fyrir synthesizer, sönglög og
eitt og annað smálegt. Tónlist Magnúsar Blön-
dal Jóhannssonar ber höfundi sínum gott vitni
um framsækinn, heiðarlegan og sannan lista-
mann.
Forvitinn
listamaður
Á vegum Nýlistasafnsins stendur yfir dagskrá undir
heitinu Pólýfónía en þessari dagskrá er ætlað að kanna
mörkin og markleysið milli tónlistar og myndlistar.
Bjarki Sveinbjörnsson skrifar um frumherjann á sviði
íslenskrar raftónlistar, Magnús Blöndal Jóhannsson.
Magnús Blöndal Jóhannsson tónskáld.
Magnús á Ameríkuárunum.
Magnús árið 1948 ásamt fyrstu eiginkonu sinni, Bryndísi Sigurjónsdóttur (d. 1962).