Morgunblaðið - 24.08.2003, Blaðsíða 12

12 SUNNUDAGUR 24. ÁGÚST 2003 MORGUNBLAÐIÐ
K
onungsskuggsjá
er norskt rit frá
1260 sem varð-
veitt er í íslensk-
um og norskum
handritum. Þetta
er kennslubók og
sett fram sem
samræða föður og sonar. Bókin er
siðalærdómur handa kaupmönnum,
hirðmönnum og konungi. Þótt Eike
Schnall sé ekkert af þessu hefur
umrædd bók haft mikil áhrif á líf
hans. Í kjölfar rannsókna á henni
hefur hann setið á Árnastofnun dag-
ana langa í heilt ár, nema hvað hann
gaf sér tíma til að bregða sér heim
til Þýskalands til þess að vera við-
staddur fæðingu frumgetins sonar
síns, Friðriks Júlíusar í mars sl.
„Ég ætla að gifta mig þegar ég
kem aftur til Bonn. Konan mín til-
vonandi, Karin Stoverock, er í dokt-
orsnámi í þjóðfræði og tónlist og er
um þessar mundir að rannsaka
söngva og aðra tónlist sem iðkuð
var hjá Hitlersæskunni á tímum
nasista í Þýskalandi, sjálfur hef ég
verið að skoða hér lagabækur forn-
ar, – einkum þann fróðleik sem sett-
ur var í þess háttar bækur, eins
konar alfræðilegan fróðleik,“ segir
Eike þegar ég spyr hann um erindi
hans til Íslands og hvað við taki
þegar hann yfirgefur landið í næstu
viku. Eike getur þess ennfremur að
hann hafi þegar sótt um styrk til
áframhaldandi rannsókna í Kaup-
mannahöfn en úrslit í því máli liggja
ekki fyrir enn.
Faðirinn doktor í siglingum víkinga
Eike Schnall fæddist í Bielefeld
fyrir 35 árum en ólst upp í Bremer-
haven þar sem faðir hans, sem er
doktor í siglingum norrænna vík-
inga, vinnur á stóru sjóminjasafni
en móðirin starfar við stjórnunar-
störf á sjúkrahúsi.
„Ég er einbirni en átti í æsku
hund sem Sesar hét og var snöggt-
um meira hrifinn af honum en nafna
hans, hinum rómverska herforingja
Gajusi Júlíusi Sesar. Ég las hins
vegar talsvert um herforingjann
þegar ég var í latínunámi og það
hafði áhrif á nafngift hundsins,“
segir Eike.
Hann tók stúdentspróf í Brem-
erhaven en fór svo til háskólanáms í
Göttingen, Kaupmannahöfn og Vín-
arborg.
„Fyrst las ég heimspeki, þýsku og
norrænu en hallaðist fljótlega mest
að því síðastnefnda, – í norrænutím-
um voru fáir nemendur og það líkaði
mér vel,“ segir hann og brosir.
„Ég skrifaði mína doktorsritgerð
um Konungsskuggsjá, sem er al-
fræðilegt rit. Ég reyndi að setja
þennan fróðleik í samhengi við sam-
félagið sem var við lýði í Noregi á
þeim tíma sem Konungsskuggsjá
var rituð.
Safnar efni í nýja bók
Eftir að hafa lokið doktorsprófi
fékk ég starf í Bonn við háskóla-
kennslu. Ég kom hingað fyrst í
stutta heimsókn í tengslum við í
kennaraskipti, Ásdís Egilsdóttir fór
til Þýskalands en ég kom hingað.
Mér líkaði svo vel að ég ákvað að
koma hingað í launalaust leyfi til
þess að viða að mér efni í næstu
bók. Í Þýsklandi þurfa menn að
skrifa aðra bók á eftir doktorsrit-
gerðinni til þess að teljast hæfir til
að skipa prófessorsembætti. Ég er
sem sagt að vinna að þessari bók
núna, – aðeins byrjaður að skrifa, en
er mest í efnisöflun.
Ég hef verið að rannsaka laga-
handrit, svo sem Jónsbók og
Kristnirétt Árna biskups.“
Jónsbók er talin hafa fengið nafn
sitt af Jóni Einarssyni lögmanni, en
hann var álitinn aðalhöfundur henn-
ar og kom með hana til Íslands frá
Noregi 1280 til að fá hana lögtekna.
Miklar deilur urðu þó um það atriði
og var hún ekki endanlega lögtekin
fyrr en 1283. Jónsbók er sniðin eftir
norskum lögum en þó er í henni all-
mikið af þjóðveldislögunum. Jóns-
bók gilti óbreytt að mestu fram á
16. öld en síðan var farið að nema
ýmis ákvæði hennar úr gildi. Nokk-
ur ákvæði Jónsbókar hafa enn laga-
gildi.
„Mitt svið er norrænt umhverfi á
miðöldum, einkum norskt og ís-
lenskt,“ heldur Eike áfram.
„Mig langar til að skoða safna-
handrit, hvernig efni þeirra tengist
og hver sé bakgrunnur þeirra. Ég
skoða safnahandritin, hvernig þau
eru uppbyggð, hvað tengir þau sam-
an og huga að því hvernig tengsl
þeirra séu við vísindaumhverfið í ís-
lenska miðaldasamfélaginu, sem
þau voru rituð í. Ég ætla einnig að
skoða hvort og hvernig svipuð rit á
latínu höfðu áhrif á hin íslensku rit.
Bækur voru á þessum tíma oftlega
þýddar úr latínu yfir á íslensku.
Táknmyndir til viðvörunar
Heimspeki þessara tíma var
flokkuð í sjö íþróttir og efst trónaði
guðfræði, ég er að athuga m.a. hvort
þessi hugmyndafræði passi við það
sem fram kemur í ritunum. Mið-
aldamenn trúðu því í stuttu máli að
tilveran ætti sér upphaf og endi, þ.e.
dómsdag og að Guð hefði skipulagt
þetta allt saman. Í ríkjandi kerfi
hinna sjö íþrótta voru sumar meira
að segja „praktískar“, allt átti sér
sinn stað í þessu kerfi en á eftir guð-
fræði var heimspeki efst í eins kon-
ar pýramída sem kerfinu var raðað
upp í.
Lög sem sett voru á þessum tíma
voru að hluta talin eins konar und-
irbúningur fyrir þá stund þegar fólk
þyrfti að svara fyrir gjörðir sínar
hér á jörðunni frammi fyrir hinum
alvalda Guði. Efnið sem sett var
með í bækurnar var t.d. táknmyndir
sem ætlaðar voru fólki til viðvör-
unar.
Ég hef mikinn áhuga á að sjá
hvaða efni var bætt við lagaákvæðin
í Jónsbók og Kristnirétt Árna bisk-
ups. Það er spennandi að athuga
hvort þessu margbreytilega efni,
allt frá talnafróðleik upp í umfjöllun
um dómsdag, hafi verið raðað í ritin
eftir reglum eða hvort þar réði til-
viljunin ein. Kannski hefur þetta
einfaldlega verið gert af því að þetta
voru fallegar bækur og útgáfa
þeirra áhrifarík.“
En hvert skyldi vera markmið
þessara rannsókna?
„Ég vil komast inn í hugmynda-
heim og menningu Íslendinga á
miðöldum. Stöku Íslendingar voru
menntaðir í skólum ytra og báru
fyrir þær sakir alþjóðleg áhrif heim
með sér. Ekki eru til mörg íslensk
rit í Þýskalandi frá miðöldum, enda
tíðkaðist þar ekki söfnun slíkra rita
eins og gerðist t.d. á 18. öld á Norð-
urlöndum, einkum í Danmörku og
Svíþjóð.“
Dýrmætt frumkvæði
Eike Schnall hafði með sér bílinn
sinn þegar hann kom með Norrænu
til Íslands.
„Það er gott að hafa með sér bíl
hingað því dýrt er hér að leigja bíl.
Fleira er dýrt, einkum matur, – og
það er varla hægt að leyfa sér að
fara út að borða á Íslandi. Hins veg-
ar eru fasteignir hér ódýrari en í
Þýskalandi, en það skiptir litlu máli
fyrir mig, ég ætla ekki að setjast
hér að.
Á bílnum hef ég hef ég ferðast um
landið, komið á Vestfirði og víðar og
haft mikið gaman af. Mér finnst við-
horf í smærri þorpum út á landi
talsvert öðruvísi en þau sem ríkja í
Reykjavík og enn ólíkari því sem
gerist í bæjum í Þýskalandi. Í
smærri þorpum hér vill fólk láta til
sín taka og gerir margt sjálft í
menningarlífi staðanna. Í Þýska-
landi er fólk atkvæðaminna í þess-
um efnum. Mér fannst gaman að
kynnast þessu frumkvæði sem er
vafalaust nokkuð dýrmætt fyrir
menningu Íslands.“
Eike hefur ekki látið sitja við orð-
in tóm þegar hann talar um að
kynnast menningarlífi þjóðarinnar.
Hann hefur meðal annars sungið í
Mótettukór Hallgrímskirkju undan-
farna mánuði.
„Þar hef ég sungið verk t.d. eftir
Bach sem ég söng aldrei í Þýska-
landi. Ég var þó í kór í Köln og söng
þar bæði endurreisnartónlist, róm-
antíska tónlist og margt fleira. Ég
lærði á lágfiðlu og fiðlu sem barn og
unglingur og hef mikinn áhuga á
tónlist.
Ég fór á marga tónleika, m.a. hjá
Mótettukórnum, og spurði svo fólk í
Árnastofnun hvernig hægt væri að
komast í svona kór. Skömmu síðar
var mér sagt að koma í prufusöng
hjá kórstjóranum og fékk inngöngu.
Talið berst að Íslendingasögun-
um, áhuga Þjóðverja á þeim og áliti
þeirra á Íslendingum.
„Þjóðverjar hafa áhuga á bók-
menntum en síður á fræðilegri hlið
þeirra. Hvað Íslendingana sjálfa
snertir þá er sú hugmyndafræði, að
Íslendingar séu „hrein þjóð“, auð-
vitað löngu horfin, – nú er það land-
ið sjálft sem er álitið hreint. Nátt-
úra Íslands er það sem Þjóðverjar
hafa mestan áhuga á hvað Ísland
varðar.
Hins vegar kom það mér á óvart
hvað mörgum útlendingum ég hef
kynnst hér. Á Árnastofnun, þar sem
er skemmtilegt að vera og gott að
vinna, hef ég hitt fólk frá hinum
marvíslegustu stöðum og vegna fá-
mennisins kynnist fólk hér fljótt. Í
húsi vinar míns Sigurðar Péturs-
sonar við Hagamel, hef ég einnig
kynnst mörgu fólki, þar hef ég búið
og deilt herbergi m.a. með rúss-
neskum manni og öðrum ítölskum,
sem hafa orðið góðir vinir mínir. En
þó að margt hafi verið ánægjulegt
hér þá hlakka ég óneitanlega til að
fara heim til sonar míns og tilvon-
andi eiginkonu.“
Hingað koma menn frá ýmsum löndum til þess að kynna sér margvíslega þætti í þjóðararfinum. Dr. Eike Schnall segir
hér Guðrúnu Guðlaugsdóttur frá rannsóknum sínum á Konungsskuggsjá og Jónsbók og fleira flýtur með.
Morgunblaðið/Guðrún Guðlaugsdóttir
„Þjóðverjar hafa áhuga á bókmenntum en síður á fræðilegri hlið þeirra,“ segir dr. Eike Schnall.
Eitt ár
á Árna-
stofnun
gudrung@mbl.is