Fréttablaðið - 23.09.2006, Síða 30

23. september 2006 LAUGARDAGUR30
Við inngöngu Póllands og Lit-háens í Evrópusambandið 1. maí 2004 varð Kalinín-
grad-hérað, sem tilheyrir Rúss-
landi, umlukt landsvæði ESB. Kal-
iníngrad-hérað (Kaliningradskaja
Oblast) var fram til ársins 1945
norðurhluti Austur-Prússlands,
austasta héraðs Þýzkalands, en
þýzkir íbúar þess voru ýmist
drepnir, þeir flúðu eða voru
flæmdir á brott og svæðið var inn-
limað í Sovétríkin eftir stríðið.
Allt fram til hruns Sovétríkjanna
fyrir hálfum öðrum áratug var
héraðið, sem er um 15.000 ferkíló-
metrar, lokað hernaðarsvæði í
kringum flotastöð Rauða hersins í
hafnarborginni Kaliníngrad, sem
áður hét Königsberg.
Í héraðinu búa nú um 950.000
manns, svo til allt borgarar rúss-
neska sambandsríkisins þótt þjóð-
ernin skipti tugum. Tæplega helm-
ingur íbúanna býr í
Kaliníngrad-borg. Margir eru fyrr-
verandi hermenn sovézka hersins,
fjölskyldur þeirra og afkomendur.
Flotastöðina manna enn um 25.000
rússneskir hermenn.
Bágborið efnahagsástand
Efnahagsástandið í héraðinu hefur
verið mjög bágborið frá því veru-
lega dró úr umsvifum hersins eftir
upplausn Sovétríkjanna. Á síðustu
fimm árum hefur þó miðað í fram-
faraátt, þótt enn sé spilling land-
læg, glæpatíðni há og smitsjúk-
dómar útbreiddir. Tekjur fólks í
Litháen og Póllandi eru enn sem
komið er aðeins brot af meðal-
tekjum í Vestur-Evrópulöndum,
eru þær samt mun hærri en íbúa
Kaliníngrad.
Árið 2001 taldist samkvæmt
opinberum tölum um þriðjungur
íbúa Kaliníngrad lifa undir
fátæktarmörkum. Nú kvað þetta
hlutfall vera komið niður í um
fjórðung. Félagsleg vandamál eru
mikil. Héraðið hefur fengið orð á
sig fyrir að vera gróðrarstía fyrir
farsóttir – eyðni, berklar og lifrar-
bólga þeirra alvarlegastar – og
fyrir eiturlyfjasmygl og -neyzlu,
skipulagða glæpastarfsemi,
óhefta mengun og rányrkju, og
fleira miður æskilegt. Kalinín-
grad er næstmesta uppspretta
mengunar í Eystrasalti á eftir
St. Pétursborg.
Þetta ástand hefur ýtt undir að
ESB beitti sér fyrir hertu eftirliti á
þessum nýju ytri landamærum
sambandsins. Landamæraverðir
nýju aðildarríkjanna hafa hlotið
sérstaka þjálfun og útbúnir tækj-
um af fullkomnustu gerð, svo sem
nætursjónaukum, til að eftirlitið
verði eins skilvirkt og unnt er. Hið
herta landamæraeftirlit og skylda
Kaliníngrad-búa til að afla sér
vegabréfsáritunar til að mega fara
yfir landamærin að Litháen eða
Póllandi, hefur að mestu bundið
enda á umferð smáhöndlara yfir
landamærin, sem annars hefur
verið helzta lifibrauð margra þar
síðustu ár. Smygl á rafi til skart-
gripagerðar og sölu á ferðamanna-
mörkuðum í Riga og víðar hefur
verið ein arðbærasta „svarta“
atvinnustarfsemin í Kaliníngrad,
en megnið af því rafi sem til er í
heiminum er að finna á sendnum
ströndum héraðsins.
Sem dæmi um harða lífsbaráttu
heimamanna má nefna að leigubíl-
stjóri sem blaðamaður þáði far með
í borginni - í 20 ára gamalli útja-
skaðri Mözdu - sagði að til að barn-
ið hans fengi inni á barnaheimili
yrði hann að greiða leikskólastýr-
unni 1.000 Bandaríkjadali. Hann
væri hins vegar ekki í neinni
aðstöðu til að útvega slíkt fé þrátt
fyrir að vinna öllum stundum.
Samið við ESB um ferðafrelsi
Fáeinum dögum áður en aðildar-
samningar Litháens og Póllands
gengu í gildi 1. maí 2004 tókst loks
samkomulag milli ESB og Rúss-
lands um hvaða reglur skyldu
gilda um ferðir fólks og vöruflutn-
inga milli Kaliníngrad og rúss-
neska móðurlandsins um litháískt
og pólskt landsvæði. Rússnesk
stjórnvöld höfðu krafizt þess að
íbúar héraðsins, sem og allir aðrir
borgarar Rússlands, mættu ferð-
ast til þess og frá án þess að þurfa
að sækja um vegabréfsáritun, þótt
þeir þyrftu að fara um litháískt
eða pólskt ESB-landsvæði í þess-
um tilgangi.
Það var hins vegar ekki svo ein-
falt fyrir ESB, Litháen og Pólland
að heimila það, þar sem landamæri
þeirra urðu ytri landamæri ESB
og verða jafnframt ytri mörk
Schengen-svæðisins eftir að nýju
ESB-ríkin fá fulla aðild að
Schengen-vegabréfasamstarfinu.
En eins og kunnugt er á fólk
almennt að geta ferðast svo að
segja eftirlitslaust yfir öll innri
landamæri Schengen-svæðisins.
Lausnin fólst í útgáfu sérstakra
feðraskilríkja fyrir Kaliníngrad-
búa og einfaldaða ferðaáritun fyrir
aðra rússneska borgara, sem ferð-
ast landleiðina til hólmlendunnar.
Heimamenn sem höfundur hitti
í Kaliníngrad sögðu þó að í reynd
væru ferðafrelsinu mikil takmörk
sett. Vissulega væri tiltölulega
auðvelt fyrir þá að skreppa yfir
landamærin til Litháens eða Pól-
lands, en ef þeir vildu komast til
að mynda til Svíþjóðar yrðu þeir
að sækja um vegabréfsáritun í
sendiráði í Moskvu, með tilheyr-
andi kostnaði og umstangi. Þetta
ylli því að fæstir færu neitt
lengra.
„Sérstakt efnahagssvæði“
Á tíunda áratugnum, í beinu fram-
haldi af hruni Sovétríkjanna,
reyndu rússnesk stjórnvöld að
bæta þróunarhorfur héraðsins
með því að lýsa það „sérstakt efna-
hagssvæði“ og reyna að draga að
erlenda fjárfestingu með hagfelld-
um reglum þar að lútandi. Minna
hefur þó orðið úr en vonir stóðu
til. Þó virðist eitthvað vera að rofa
til í þeim efnum. Hagvöxtur í
Kaliníngrad hefur verið hátt í 10%
frá árinu 2002, samkvæmt tölum
frá héraðsyfirvöldum. Flest sjón-
vörp og ísskápar þekktra vest-
rænna framleiðenda, sem seld eru
í Rússlandi, eru sett saman í
Kaliníngrad þar sem íhlutirnir í
þau eru tollfrjáls þar, en ekki í
Rússlandi sjálfu. Brösulegar hefur
gengið með fjárfestingar bíla-
framleiðenda. BMW, Kia og Gen-
eral Motors hafa samið um að
setja upp samsetningarverksmiðj-
ur í héraðinu. Starfsemi í þeim er
nú að mestu komin í gang.
Norrænir fjárfestar og kaup-
sýslumenn eru meðal fyrstu vest-
rænu fjárfestanna sem hafa komið
ár sinni sæmilega fyrir borð í
Kaliníngrad. Dansk-norræna flutn-
ingafyrirtækið DFDS er til dæmis
að hefja áætlunarskipaflutninga
og ferjusiglingar til Kaliníngrad.
Starfsmaður þess, sem blaðamað-
ur hitti í borginni, segir það þó
ekki heiglum hent að standa í við-
skiptum á þessum slóðum. Þar séu
hins vegar miklir möguleikar og
það því fyrirhafnarinnar virði að
bera sig eftir þessum viðskiptum.
Lettneska flugfélagið Air Baltic er
eina flugfélagið utan Rússlands
sem býður upp á áætlunarflug til
Kaliníngrad, frá Kaupmannahöfn
og Riga.
„Fjórða Eystrasaltsríkið“?
Þess er minnst þessa dagana í
Kaliníngrad að 60 ár eru liðin frá
því héraðið varð til sem stjórn-
sýslueining. Í fyrra var mikið um
dýrðir í borginni í tilefni af 750
ára afmæli hennar, en Königsberg
fékk borgarréttindi árið 1255.
Borgarstjórinn í Kaliníngrad lýsti
því yfir nýlega að borgin ætti að
verða „evrópskari“ og endur-
spegla í framtíðinni betur þá for-
tíð sem hún átti fyrir eyðilegging-
una árið 1945. Í því skyni eru uppi
áform um að reisa eftirlíkingu af
konungshöllinni þar sem hún stóð
í yfir 700 ár, en hún var hin sögu-
lega miðja borgarinnar, auk dóm-
kirkjunnar sem nú hefur verið
endurreist.
Í viðhorfskönnun sem félags-
vísindastofnun í Kaliníngrad gerði
vorið 2005 kom fram að um þriðj-
ungur íbúa hólmlendunnar hafði
aldrei komið til rússneska móður-
landsins. Önnur 26% höfðu aldrei
farið þangað síðan Sovétríkin
leystust upp árið 1991. Þrátt fyrir
þetta kom fram í könnuninni að
aðskilnaðarsinnar, sem aðhyllast
hugmyndir um „fjórða sjálfstæða
Eystrasaltsríkið“, eru tiltölulega
fáir – aðeins um fimm prósent.
Enda hafa ráðamenn í Moskvu
gefið afdráttarlaust til kynna að
þeir muni ekki líða neinar slíkar
hugmyndir. Aftur á móti binda
margir íbúanna vonir við að geta í
framtíðinni tengst ESB nánar. Og
með opnun norrænu upplýsinga-
skrifstofunnar hafa verið skapað-
ar betri forsendur fyrir efldum
tengslum við Norðurlöndin.
audunn@frettabladid.is
Rússneski fleygurinn við Eystrasaltið
NÝ DÓMKIRKJA Vladimír Pútín Rússlandsforseti og fleira fyrirfólk komu til Kaliníngrad í vikunni sem leið til að vera við vígslu
nýrrar dómkirkju borgarinnar, sem patríarkinn af Moskvu, æðsti yfirmaður rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar, stýrði. Á „Sigurtorgi“
fyrir framan kirkjuna nýju stóð þar til í fyrra stærðarinnar stytta af Lenín. Hún var fjarlægð, að sögn vegna þess að fætur „föður
Sovétríkjanna“ voru farnar að tærast illa. Segja má að Lenín hafi verið tákn fyrir yfirráðatilkall Rauða heimsveldisins yfir landsvæð-
inu og nýja dómkirkjan sé ámóta tákn um vald hins nýja Rússlands yfir því. FRÉTTABLAÐIÐ/AUÐUNN
London
Dublin
París
Amsterdam
Brussel
Lúxemborg
Berlín
Varsjá
Prag
Bern Vaduz
Vín Bratislava
Búdapest
Ljubljana
Ósló
Stokkhólmur
Sagreb
Belgrad
Sofia
Valletta
Róm
Búkarest
SkopjeTirana
Sarajevo
Aþena
MadridLissabon
Ankara
Kiev
Minsk
Helsinki
Ríga
Vilníus
���������
Nicosia
BakuT'bilisi
Yerevan
Ashgabat
Chisinau
������
���������
������
�������
���������
�������
������
������
��������
�
�
�
�
�
�
�
�
�
�
�������
��������
���������
��������
����������
������������
������������
����������
�����
�������
��������
�������
�������
�����
������
�������
�������
��������
��������
������
�����������
�������
�������
��������
�����
������
�
�����
�������
���������
���
������
���������
�����
��������
������
�������
������� ��������
�������
�������
�������
����������
���������
������
�������
������
��
���������������
� � � � � � � � � � � �
������
������
������
���
������
�����
����������
���
������������
�
�
� � � � �
� ��
�������
����
� � � � �
�
�
�
�
�
� � � � � �
������ �� ���������
� ������ �������
�
�� � �� � �
���
���
��
��
�
��
���
���
����
��������
�������
������������
�������
��� ��
��������
���
��������10°
0
0 500250 750 1000 km
250 500 mi
���������������������������������������������������������
�������������������� ���������������������������������������
����������������������
Höfuðborg ��������������������������
���������
�
Map No. 3976 Rev. 10 UNITED NATIONS
August 2004
Department of Peacekeeping Operations
Cartographic Section
Kaupmannahöfn
Kaliníngrad
Moskva
Sankti
Pétursborg
��������
Tallinn
��������
Yfir sjö alda sögu borgarinnar Königsberg lauk með nær algerri
eyðileggingu borgarinnar í lok síðari heimsstyrjaldar.
Saga borgarinnar hófst með því að þýzka riddarareglan reisti þar kast-
ala á þrettándu öld, en reglan herjaði þá á þessar slóðir í því skyni að
kristna heiðnu þjóðirnar við austanvert Eystrasalt. Þangað flutti fjöldi
fólks frá miðju Þýzkalandi, bæði til að stunda verzlun og landbúnað.
Tunga hinna upprunalegu Prússa, sem var náskyld baltnesku málun-
um litháísku og lettnesku, dó út, og þýzka varð allsráðandi.
Königsberg-háskóli var stofnaður árið 1544, en orðstír hans varð
mestur í tíð Immanuels Kant, sem lifði 1724-1804.
Frá árinu 1525 var Prússland hertogadæmi sem árið 1618 samein-
aðist Brandenburg. Það varð konungdæmi árið 1701 og upp frá því
voru allir konungar Prússlands krýndir í Königsberg.
Í lok júlí 1944 gerði brezki flugherinn sprengjuárásir á miðborgina
sem lagði megnið af henni í rúst. Í janúar 1945 sótti Rauði herinn hratt
inn í Austur-Prússland og íbúarnir reyndu þá að flýja. Miskunnarleysi
stríðsaðila og vetrarhörkur urðu til þess að um 500.000 af þeim 2,4
milljónum manna sem bjuggu í Austur-Prússlandi týndu lífi á flóttan-
um. Hitler bannaði þeim hermönnum sem eftir voru til varnar Königs-
berg að gefast upp, en það gerðu þeir þó loks hinn 9. apríl 1945.
ENDALOK KÖNIGSBERG
SOVÉZKA ARFLEIFÐIN Þessi bygging, „Ráðstjórnarhúsið“, reis
á rústum konungshallar Königsberg. FRÉTTABLAÐIÐ/AP
RÚSSNESKIR HERMENN Setja enn svip á flotastöðina Kalinín-
grad. FRÉTTABLAÐIÐ/AUÐUNN
FLÓTTI Köningsberg-búar á flótta út úr rústum
borgarinnar í apríl 1945.
Borgin Kaliníngrad bar í 700 ár nafnið Königs-
berg og var ein helzta miðstöð verzlunar og
menningar Þjóðverja í austri. Svo kom síðari
heimsstyrjöldin og breytti öllu. Auðunn Arnórsson
heimsótti borgina sem Rauði herinn sló eign sinni á.