Samvinnan - 01.04.1969, Blaðsíða 53

að tala atvinnuleysíngj a' i USA feílur nið-
ur fyrir núverandi mark hennar, 5%, sem
er sú tala, er hagfræðingar telja henta
bezt hagkerfi þjóðar. Þessar úrbætur,
sem Robert Kennedy barðist fyrir, hefðu
því orðið á kostnlað kaiupsýslumanna í
USA. Ef slíkt skipulag hefur verið á bak
við morðið á þessum mianni, hefði að vísu
legið beinna við, að ekki kæmi til fram-
kvæmdar, fyrr en fyllri likur væru fengn-
ar fyrir kjöri hans, en með því að ryðja
honum úr vegi sem fyrst var dregið úr
áhrifum málsvara, sem efldi til andstöðu
við hagsmuni kaupsýslumanma; sem efldi
lágstétt gegn borgarastétt í auðvaldsþjóð-
félagi (svo notuð séu faigorð Marx).
Innan þjóðfélags ríkir j afnan stemning
sjálfsblekkingar, sem þegjandi samkomu-
lag er um að rjúfa ekki; þar með verður
meðlimum þess lífið bærilegra en ella.
En í USA virðist þessi stemning hafa eflzt
út yfir öll mörk; dæmi er kommúnista-
fóbía hins almenna borgara.
Það er látið liggja að því, að mikilvirk
stofnun (CIA) sé tengiliður milli stjóm-
valda og fyrirtækja (hringa, eimstakl-
inga) í USA. En förum ekki lengra út í
þær getsakir hér.
Sjálfræði íslendinga stafar hætta af
ásælni USA til menningarhefðar þeirra
og í öðriu lagi af ásælni USA í hernaðar-
aðstöðu hérlendis.
Stórveldi, sem hyggst ná arðbærri að-
stöðu til langframa í öðru landi, þarf að
hamla gegn sjálfræði þess. Að leggja það
beinlímis undir sig þýðir nú að gera lífs-
aðstöðu þess jafngóða og er í stórveldimu
sjálfu. Sú leið er því ekki fær. Aðferðin er
að viðhalda sundrung meðal þegna þess,
temja þeim meiri virðingu fyrir stórveld-
inu en þegnarnir hafa hver á öðrum og
á þjóð sinni sem heild, hvort sem það er
gert með ógnum eða glæsibrag; að halda
kaupi og hráefnaverði landsins í skefjum.
Með sefjun og gagnsefjun áróðurs og inn-
leiðslu óskyldra þátta í menmimgarhefðir
þjóðar verður sundrumg knúin fram. Með
vigbúnaði og anmarskomar afiraunum er
hinn ínáttarmimni sveigðuir til hræðslu-
gæða og innbyrðis virðingajrleysis. Með
því að halda gjaldmiðli viðkomandi lands
óstöðugum gagnvart erlendum gjaldmiðli
eru verðmæti þess rýrð að fjármati, þótt
þau séu óskert að raunvirði.
í þessu tilviki er um að ræða USA og
ísland. Sundnung er komið á með rekstri
fjölmiðlunar í landinu, bæði útvarps-
stöðvar og sjónvarpsstöðvar, ennfremur
með „upplýsingaþjónustu“. Haldið er uppi
herstöð í landinu, sem þjóðin klofmar um
í metnaði sínum. Hún temur sér að líta á
sjálfa sig sem dvergþjóð. Kjarnorku-
vopnaframleiðsla og geimkönnun USA
sveigir þjóðina til auðmýktar; magnleysi
og uppburðarleysi verður æ ljósara í við-
leiitnd1 þjóðarinnar til uppbyggingar at-
vinnuvega sinna, til sjálfsbjargar. Þjóðin
temur sér lífsmáta USA að hætti moj-
greifams, án þess hún hafi efni á því, og
rýrir með ofneyzlu gjaldmiðil sinn. Gengi
íslenzku krcnunnar verður æ lægra mið-
að við dollaramm, og það verðmætamaign,
sem keypt verði af íslendingum fyrir doll-
ara, verður því æ meira á einimgu þess
gjaldmiðils. Og um það leyti, sem ábata-
samt er orðið fyrir erlenda aðila að fjár-
festa hérlendis, er sjálfsvirðimg og við-
námsþróttur þjóðarinnar orðinm svo lít-
ill, að stjórmarfarslegar hindranir hamla
þar ekki lemgur í gegn. Afvanir þeim
hætti að yrkja sjálfir jörð sín-a opnast ís-
lendingum nú sú leið, að erlendir aðilar
tajki að sér þá vinmu, en íslendingar lifi á
leigutekjum. Ál, kísilgúr, olíuhreinsun,
þangvinnsla — þegar erlent fjármagn
starfar að miklu leyti í 'atvinnulífinu en
jafnvægisleysi er á verðgildi hins inn-
lenda gjaldmiðils, er hagræðisatriði að
leggj a hann niður, hann er óþarfur milli-
liður, og taka upp stöðuigan næitækan
gjaldmiðil. Gengi hins islenzka dollara
mundi þó verða mokkru lægra en hirns
bamdaríska.
Eitt af héruðum Kanada, Nýfundna-
land, var áður samveldislamd í brezka
heimsveldinu. Slikt samband ríkja virðir
sjálfstæði hvers fyrir sig, en sameining-
artákn konungurinn. Tveir atburðir urðu
til þess að landið glataði sjálfræði sínu;
á sama áratug (1890—1900) varð hvort
tveggja, að höf-uðborgin bramm að mestu
og tveir stærstu bankar landsims urðu
gjaldþrota. Það fé, sem þeir höfðu til
ávöxtunar, var þar með glatað, og þar
sem amnar þeirra hafði tekið aö sér að
ávaxta skattframlag þegnanna, stóð
þjóðin uppi fjárhagslega lömuð. Kaup-
máttur hins innlenda gjaldmiðils gagn-
vart hinum erlenda varð að engu. Úr-
lausnin varð, að kanadískir bankar tóku
við miðlun fjármála í lamdinu, og kanad-
ískur gjaldmiðill kom í stað hins inn-
lenda. Núverandi réttarstöðu sinni innan
Kanada hafði Nýfumdnaland náð hálfri
öld síðar. Ástæðan fyrir tregðu kanad-
iskra ráðamanna við fullri innlimun var
rýr ávimningur af henni, en í lok síðari
heimsstyrjaldar var Nýfundnaland, sem
hafði og hefur að höfiuðatvinnugrein fisk-
veiðar, orðið sæmilega vel stætt, og samn-
imgar voru gerðir á grundvelli efnalegrar
jafnt sem stjómarfarslegrar sérstöðu
landsins.
Þróun fjármála íslendinga bendir ,til
verðleysis innlendrar myntar. Og þar sem
tilefni þessarar verðrýrmumar h-efur ekki
verið einangrað og því eytt, heldur þvert
á móti eflt, er ekki ástæða til að ætla
annað en að þessi þróun haldist óbreytt.
Gamli sáttmáli var stjórnarfarslegur, en
Nýi sáttmáli fjallar líklega um efmahags-
mál.
Vestrænt vandamál er misræmi milií
hugarfarslegrar og verklegrar þrcunar. í
þessu tilviki er frelsi þjóða og félagsheilda
skilið sama skilningi og gert var á ný-
lendutíimamum. Það er ætlað að sá sé
frjáls, sem ekki er beittur líkamlegri
þrælkun. Menn eru nú ekki reknir af
gróðursælum reitum út á óræktina af
þeim, sem með valdið fara, né reknir til
náma með svipuhöggum. Þetta hefur
lagzt af, og menmimgarniðjinn prísar sig
sælan fyrir að vera ekki uppi á svo örygg-
islaufi'um tímum. En hér er ©kki um neina
siðferðilega framvindu að ræða, heldur
það að líkamlegt ofbeldi þjóða út á við
sjálfum sér til eflimgar hefur bliknað í
Ijósi þeirrar uppgötvunar, að andlegt of-
beldi, hugarfarsleg þrælkun er miklu
stórvirkari. Og hinn likamlegi þræll fyrri
tíma gat þó hatað húsbónda sinn og verið
andlega óbrotinn, en hinn hugarfarslegi
þræll elskair húsbónda sinm. Gleipnir, hinn
fímlegi sálræni fjötur nútímaherbragða,
er viissulega allra fjötra sterkastur.
Skæruliðar gerðu byltingu á Kúbu 1958
og hrundu' frá völdum spilltum einv’aldi.
USA hafði átt stóran þátt í að hervæða
stjórnarherinn og koma á örbirgð þeirri,
sem leiddi til byltinigarinnar.
Kúba er mjög vel fallin til sykurreyrs-
ræktunar. Bamdarísk stórfyrirtæki
keyptu í byrjun aldarinmar mikil lamd-
svæði fyrir gjafvirði og hófu slika rækt.
Gagnikvæmur samningur um tollalækk-
aniæ var gerður milli USA og Kúbu, þann-
ig að hinum bandarísku stórfyrirtækjum
53