Samvinnan - 01.04.1969, Blaðsíða 15

kveðjuræðu í Saragossa, þar sem hann
hét á liðsforingjaefnin að „hafa hemil á
innra harmi sinum“, en orð hans urðu
ekki misskihn. Hann var flu'btur til Cor-
unna og síðan enn lengra burt, til Balear-
eyja.
Ríkisstjórnm reyndi að koma á umbót-
um í landbúnaði, m. ia. með því að leggja
hald á allar j'arðir, sem voru yfir 56 ekrur
og ekki setnar af eigendum sínium, en eig-
endurnir fengu skaðabætur í samræmi
við sín eigin skattaframtöl, sem voru auð-
vitað langt fyrir neðan þaö sem eðlilegt
var. Þó þessar umbætur vær,u hóflegar og
þó þær tækju ekki til vandamála Norður-
Spánar, hefðu þær getað orðið skref í
rétta átt og dregið mjög úr örbirgð bænd-
anna, ef allt hefði verið með kyrr.um
kjörum. En því var ekki að heilsa, Stjórn-
leysingjar héldu uppi óeirðum, morðurn
og kirkjubrunum meðan verið var að
koma umbótunum á, svo þær voru fyrir-
Eftir þingkosningarnar í nóvember 1933
þokaðist Spánn hægt og hægt til bylting-
ar og styrjaldar; og þegar þrír flokks-
bræður Robles vor.u teknir inní nýja rík-
isstjórn í október 1934, brutust út blóðug
uppþot víða um landið. í Madrid fóru
sósíalistar í verkfall, en leiðtogar þeirra
voru fangelsaðir. í Barcelona lýsti kata-
lónski leiðtoginn Companys yfir stofnun
Spænska sambandsríkisins með Barce-
lona sem bráðabirgðahöfuðborg, en hann
var strax handtekinn af hernum. Hvar-
vetna annarstaðar voru verkföll bæld
niður — nema í Asturi-as, þar sem komm-
únískir námuverkamenn (rétttrúaðir
kommúnistar voru sjaldgæfir 1933, hér
var um iað ræða stjórnleysingja og sósíal-
ista) lýstu yfir byltingarástandi, lögðu
nálega ailt héraðið undir sig og komu á
stofn sovétum við mikinn fögnuð og
blóðsúthellingar.
Stjórnin greip til þess ráðs að kveðja á
kosningunum 1936 komu skilin greinilega
fram: hið nýja vinsbribandalag, Alþýðu-
fylkingin, hlaut rúmar 4 milljónir at-
kvæða, hægribandalagið tæpar 4 milljón-
ir, en miðflokkarnir einungis 681.000 at-
kvæði. Alþýðufylkingin myndaði því
stjórn, en fékk litlu áorkað. Þó Franco
hefði lýst því yfir í janúar 1936 við vini
sina, að bann mundi ekki gera samsæri
gegn lýðveldinu, ráðlagði hann forsætis-
ráðherranum ef-tir sigur Alþýðufylking-
arinnar að lýsa yfir neyðarástandi til að
koma í veg fyrir valdatöku hennar. Samt
hafði hann e-kki enn efnt til samsæris,
ekki einu sinni þegar honum var refsað
af stjórn Azanas fyrir þátt hans í atburð-
unum 'í Asturias og hann látinn taka við
stjcirin setuliðsins á Kanaríeyjum.
Það var ekki Franco, heldur Mola hers-
höfðingi sem á næstu mánuðum óf vef
samsæris frá Kanaríeyjum til Pýrenea-
fjalla, frá Marokkó til Lissabon (þar sem
Franco ásamt hugsanlegum ejtirmanni sínum,
Juan Carlos.
Adenauer jyrrverandi kanslari Vestur-Þýzka-
lands heimsótti Franco áriö 1967.
fram dauöadæmdar. Sömu sögu var að
segja um frumvörp sem miðuðu að því
að veita Katalönum og Böskum sjálf-
stjórn og koma á ýmsum félagslegum um-
bótum, svosem lágmarkslaunum og full-
um réttindum kvenna.
Árið 1933 biðu vinstriflokkamir ósigur
í þingkosningum, og næstu tvö árin var
Spáni stjórnað af mið- og hægriflokkun-
um. Atkvæðamesti stjómmálamaður
þessara flokka var Gíl Robles, leiðtogi
Kaþólska flokksins, maður sem hafði hitt
Hitler og hafði ekkert á móti því að vera
nefndur Jefe (Foringi). Þetta var árið
sem Hitler komst til valda og fasisminn
og nazisminn lágu í loftinu. Handanvið
landamærin var Salazar að boða Estado
Novo. Á Spáni var Gil Robles ekki einn
um hituna; þar var lika José António
Primo de River-a, sonur einræðisherrans,
heillandi persónuleiki og „hugsjónamað-
ur“, sem stofnaði þetta sarna ár Falange
Espanola, fasistaflokk sem síðarmeir varð
eini leyfilegi stjórnmálaflokkur Spánar.
vettvang hershöfðingjana Goded og
Franco, sem réðu eindregið til þess að
Útlendingaherdeildin frá Marokkó væri
látin bæla niður uppreisnina, sem hún og
gerði á skömmum tima með aðstoð flug-
flotans og máriskra hersveita. Hefndin
var grimmileg: milli 1300 og 5000 upp-
reisnarmenn féllu, þúsundir særðust og
enn fleiri voru lokaðir inní bráðabirgða-
fangabúðum. Franco og Goded voru kall-
aðir „bjargvættir þjóðarinnar", en
vinstrimenn um alla Evrópu litu á námu-
mennina í Asturias sem hetjur í harmleik.
Evrópa var óðum að skipa sér í fjand-
samlegar herbúðir: annarsvegar vinstri-
öflin (sósíalistar, kommúnistar, stjóm-
leysingj'ar, „venkialýður", andkirkju-
menn), hinsvegar hægriöflin (íhalds-
menn, fasistar, „borgarastéttin", kaþól-
ikar). Milliöflin (frjálslyndir, þingræðis-
menn, hófsemdarmenn) urðu æ vanmátt-
ugri. Spánn var prófsteinn, fómarlamb
hinnar miklu baráttu á fjórða tugi aldar-
innar milli vinstrl- og hægriaflanna. í
Sanjuro hershöfðingi var í útlegð). í júní
var öllum áætlunum hans lokið. Hann
átti stuðning hinna fangelsuðu falang-
istaforingja, og nokkrum hershöfðingjum
voru falin ákveðin verkefni. Franco átti
að fljúga frá Kanarieyjum og taka við
stjórn spænsku herjanna í Afríku.
Meðan þessu fór fram voru vinstriöflin
ekki aðgerðalaus. Largo Caballero, hinn
„spænski Lenín“, framkvæmdas'tjóri sósí-
alísku verkalýðssamtakann'a U.G.T., hét
verkalýðnum byltingu og alræði öreig-
annia. í Estremadura hófu bændurnir að
skipta jarðeignum milli sin. í kröfugöng-
unni 1. maí gengu verkamenn með mynd-
ir af Lenín, Sbalín og Caballero að rússn-
eskri fyrirmynd. Pólitísk morð voru dag-
legir viðburðir og vöktu litia athygli, þar
til sjálf lögreglan myrti leiðtoga stjómar-
andstöðunnar á þingi, Calvo Sotelo. Hann
var dreginn fram úr rúmi sínu, fluttur
á afvikinn stað og skotinn.
17. júlí 1936 rann upp. Herafli uppreisn-
armamna tók mikilvægustu staði í Mar-
15