Samvinnan - 01.04.1969, Blaðsíða 18

kalla heirn sendiherra sína frá Madxid.
En kalda stríðið olli endurmati vestrænna
þjóða á viðhorfinu til Spánar. Vissulega
va/r Franco andlýðræðisleg’ur, sem var
slæmt; en hann vaæ líka aindkommúnísk-
ur, sem var gott. Hann naut stuðnings
kaþólika um allan heim, og Bandaríkja-
menn sáu sér brátt hag í að strika yfir
fortíðina. Þeir sömdu við Franco árið 1951
um afnot flugstöðva á Spáni, en andstað-
an í Evrópu gerði þeim ókleift að þvinga
Spán inní NATO, þó þeir hefðu fuilan
hug á því. Madrid-sáttmálinn frá 1953
tryggði Spánverjum bandaríska efna-
hagsaðstoð fyrir afnot af flug- og flota-
stöðvum. Árið 1955 fékk Spánn loks upp-
töku í Sameinuðu þjóðirnar. í desember
1957 kom Dulles utanríkisráðherra
Bandaríkjanna í opinbera heimsókn til
Francos og gerði sér sérstafct far um að
skýra fyrir honum hermaðaráætlanir
NATO. Eisenhower Biandaríkjaforseti kom
í opinbera heimsókn tveimur árum síðar
og ók með Franco í opnum bíl frá flug-
vellinum til Prado-hallar. Ýmsir aðrir
stjórnmálamenn voru fýsandi þess að
Spánn gengi í NATO, til dæmis Adenauer
í Þýzkalandi og R. A. Butler í Bretlandi.
Spánn er enn snautt land. Eftir borg-
arastyrjöldina1 var landið í sárum og náði
ekki að jafnia sig fyrstu fimmtán árin, þó
aðeins miðaði í rétta átt (mema á skeið-
inu 1945—51 þegar ástamdið versnaði).
Þróunin gengur mjög hægt, og óþolin-
mæði bæði stúdenta og verkamanna
magnast með hverju ári. Þráttfyrir yfir-
vofandi strangar refsingar efndu 300.000
verkamenn í Barceloma og 100.000 í öðr-
um norðlægum iðmaðarborgum til eins
dag-s allsherjarverkfalls. Um svipað leyti
fóru stúdentar i Madrid eimnig í verkfall,
bæði í samúðarskyni við verbamenm og til
að mótmæla hinmi andlegu spennitreyju
sem stjórnvöldin hafa sett á þá. Og árið
1962 voru námuverkamemnirnir í Asturias
aftur komnir á kreifc og gerðu langt verk-
fall, sem bar árangur um síðir, aukþess
sem það smitaði útfrá sér bæði meðal
verkamanma í öðrum greinum, stúdenta í
Madrid og jafnvel kaþólskra umbóta-
mamma.
Eftir að bandaríska hjálpim tók að ber-
ast 1954 hefur efnahagur Spánar stórurn
batmað. Nokkuð af fjármagninu átti að
nota til að kaupa bandarískar umfram-
birgðir af matvælum, en meginhlutinn
fór til kaupa á verkfærum og vélum fyrir
þurngaiðmað. Einnig var víðtæk áætlun
um skóggræðslu, áveitur, áburðarfram-
leiðslu, orkuver, stál- og járnfriamleiðslu
o. s. frv. Viðskipti við útlönd jukust, og
lagði Franco einkum áherzlu á Arabarik-
in, sem veittu honum kærkominn sið-
ferðiiegan stuðming í fjandsamlegum
heimi. Sarnt var Bretland eftir sem áður
mikilvægasti viðsfciptavinur Spánar. Og
loks er að geta ferðamannastraumsins
sem var geysimikill og ört vaxandi bú-
hnykkur fyrir hið fátæka og frumstæða
land. Verðbólgan hefur samt haldið
áfram að aukast, atvimnuleysi er land-
lægt og tugþúsundir Spánverja leita úr
landi, ebki sízt til Vestur-Þýzkalands þar
sem atvinna er næg. Húsnæðisekla er al-
varleg á Spáni, og ekkert hefur verið gert
til að leysa grundvallairvandamál jarð-
næðis — enda eru j'arðeigendur meðal
helztu stoða Francos.
Þegar árið 1943 sá hinn kæni og var-
kári Franco, að „eimræði“ væri ekki
heppilegt vörumerki, og því fann hann
upp vörumerkið „lífrænt lýðræði" fyrir
stjórniarfar sitt, hvað sem það nú merkiir.
Það sama ár var Mussolini kollvarpað og
Hitler tveimiur árum síðar. Þó Franco væri
lífseigur, var honurn ljóst að fyrr eða síð-
ar yrði einnig hann að hverfa af leikvamgi
lífsins, og þá var að tryggja framhaldið.
Hann var sjálfur að mafni til leiðtogi
falamgista, sem voru andvígir konung-
dæmi, en hann var einnig studdur af
Oarlistum og öðrum hópum konungs-
sinna, sem vildu koma Bourbonættinni
til valda á ný. Þessvegma fór Franco bil
beggja. Með ríkiserfðalögunum frá 1947
var Spánn yfirlýst konumgsríki, og valda-
sfceið Francos því einumgis millibils-
ástiand. En Franco sýndi hvorki merki
þess að vilja deyja eða draga sig í hlé, og
hann féllst ekki á kröfur landkrefjandans
Don Juans de Borbón, sem bjó í Portúgal.
Himsvegar veitti hann tveimur sonum
hans, Juan Oarlos og Alfonso, áheym
1954, en þeir tóku stúdentspróf það sama
ár, og var ákveðlð að þeir héldu áfram
námi á Spáni. Árið eftir fór Juan Carlos
í herskólamn í Saragossa, sem Franco
stýrði forðum, og síðan í flotaskólamn.
Árið 1962 gekk hann að eiga Sófíu prins-
essu af Grikklandi, og talið er víst að þau
taki við konumgdómi á Spáni að Franco
látnum (Juan Carlos varð þrítugur í
fyrra).
Á síðustu fimm ár.um eða svo hefur
mjög slafcnað á þeim böndum sem áður
reyrðu allt í fastar skorður. Mótmæli
meðal verkamann'a og stúdenta hafa
magmazt, blöðin orðið djarfari, lögfræð-
imgar hafa krafizt betri meðferðax á
pólitískum föngum, prestar og jafnvel
biskupar kaþólsku kirkjunnar hafa
heimtað umbætur á vinnulöggjöf og kjör-
um verifcalýðsins. Öll þessi þróun vakti
ugg og ótta hjá himurn afturhaldssömu
forimgjum hersims, sem leiddi til þess að
Franco lýsti yfir hemiaðará'Standi í land-
inu i jarnúar síðastliðnum, sem jafngilti í
rauninmi valdatöku hersins. Hin tiltölu-
lega frjálslyndu premtfrelsislög frá 1966
voru nurnin úr gildi, háskólumum í Mad-
rid og Barceloma lokað og fimm greimar
úr manmréttindalögunum gerðar óvirkar.
Lögreglunni var heimilað að handtaka
hvern sem var án opinberrar handtöku-
heimildar, enda tók hún þegar í stað 500
manns til yfirheyrslu. Rúmum helmingi
þeiirra var sleppt, en hintr eru í haldi,
sumir þeirra í útlegð í fjarlægum þorpum.
Fyrir nokfcrum mánmðum reyndu
nokkrir ráðherrar að fá Franco til að út-
nefma Juan Oarlos eftirmanin sinn, en
þeim tilraunum var hætt eftir „valda-
töku“ hersins, til að ekki liti svo út að
hann kæmi til valda í skjóli byssustimgja.
Franco lét hinsvegar birta óvenjuýtarlega
skýrslu um heilsufar sitt, þar sem lögð
var áherzla á að hann væri við hesta-
heilsu og ekkert amaði að honum, en
fréttamenn segja að hann sé farinm að
sýna mjög greinileg ellimörk, enda kom-
inn á 77. aldursár. Talið var að hemaðar-
ástiamdimu yrði aflétt með vorinu, en nú
telja margir að það verði aðeins í orði
kveðmu. En það leysir hvorki vanda
Francos né Spánar, og horfur eru á að
hann falli frá áður en vandinn leysist. 4
Flóttamenn á leið til Frakklands eftir borgarastyrjöldina 1939. Þúsundi r komust undan, en margir frusu í hel á leiðinni yfir Pýreneafjöll.
18