Samvinnan - 01.04.1969, Blaðsíða 40

þaiu að halda fra>m til hins ýtrasta þjóð-
legu sjálfstæði og fullveldi irmian banda-
laiganma, að fordæma í orði og ekki síður
athöfn þá þróun kúgunar og einræðis
sem á sér stað nú, og að styðja af öllum
mætti allt sem gent er til að auka lýðræði
og s'kapa opnari þjóðfélög.
Þegar f-namí sækir og Evrópa hefur náð
fullu valdi á tæknilegum, efnahagslegum
og pólitískum möguleikum sínum, mun
hún verða í góðri aðstöðu til >að skilgreina
á ný samband siitt við Bandarí-kin og
Sovétríkin á þann veg, að það stuðli að
friði, fr'amförum og lýðræði í heiminum.
Ef við beinum sjónum okka-r að Evrópu,
er ekki úr vegi að kanna nokkru nánar
merkimgu þeirra atburða sem o-rðið hafa
í Grikklandi og Tékkóslóvakíu. Eftir því
sem lífskjö-r hafa batnað, minningin um
seinni heimsstyrjöld hef-ur orðið óljósari
og tröllveldin -tvö hafa leitazt við að finna
færa leið til f'riðsamlegrar sambúðar,
h-afa þróazt og eflzt þjóðlegar tilhneig-
ingar sem brutu í bága við hugsunarhátt
blaikkanna. Samhliða þessu reyndu þjóðir
Evrópu að koma á -auknu lýðræði í innan-
laindsmálum. Raunverulega var hér um
að ræða tvo þætti í sömu þróun, sem
miðaði að aiukn-u frelsi o-g svigrúmi ein-
stiaklingsins, inmávið gagnvart höftum og
eftirliti iríkisims, útávið gaignva-rt fyrir-
mælum og valdboði tröllveldann-a. Þessi
þróun hafði í för með sér kröfuharðari
skilning á lýðræði-slegu stjó-marfiaTi, þar
sem lögð var áherzla á au-kna þátttöku
þe-gnainna í stj óxmmál'alífinu og minnk-
an-di miðstjórnarvald, jiaf-nvel einnig í
ríkjum sem bjuggu við áætlum-arbúskap.
Að því er varðaði hl-utverk rikja í varn-
arbandalö-gum ■— NATO í tilviki Grikk-
1-amds — þ-róuðust smámsaman -nýjar hug-
myndir. Afstaða okkar í Gri-kklamdi, af-
staða gríska Miðflokkasambandsins,
leiddi til nýrra-r skilgreiniingar á þessu
hlutver-ki í fyrsta sinn eftir að Grikkland
gekk í NATO. Þessi skilgreining var byggð
á eftirtöldum grundvallaratriðum: f
fyrsta lagi n-eitaði Grikkland að fallast á
hlutverk leppríkis gagnvart Bandaríkj-
unum og hélt fr-am rétti símum til sið-
ferðileg.s jafnréttis í bandalagiin'u. f öðru
lagi hélt Grikkland fram réttl sínurn til
að -gera alþjóðlega samniniga við aðrar
þjóðir, óháð bandal-aginu, í þágu m-enn-
ingarsaimskipta, efnaha-gsviðskipta og
friðarviðieitni. f þriðja lagi n-eitaði Grikk-
land að f-allast á lausnir alþjóðavanda-
mála einsog tii dæmis Kýpur-vandans,
sem kæmu í bága við þjóðarhaigsmuni,
þó þær kynnu a-ð þjóna stunda-rha-gsmun-
um Atlantshafsbandalagsin-s. f fjórða lagi
neitaði Grikkland að láta þvæla sér útí
alþjóðl-eg ævintýri, þegar ákvæði Atlants-
hafssáttmál-ans skuldbyndu það ekki
beinli-nis til þess. f fimmta lagi hafnaði
Grikkland öllum afskiptum af inn-an-
1-andsmálum sínum af hálfu sendiráða
NATO-rikj anm-a, hermaðarlegra sendi-
nefnda og -nj ósmastofnana.
Að því mátti færa sterk rök, einsog við
reynda-r gerðum, að slík stefn-a, jafnvel
þótt tekin væri upp af öllum aðildairíkj-
u-m bandalaigsins, -mundi ekki leiða til
upplausnar NATO, heldur til nýrna-r skil-
greiningar á hlutv-erki ban-dalagsins —
skilgr-einingar sem f-ull þörf var á, -ef yfir-
lýst markmið þess, þjóðlegt fullveldi og
lýðfrelsi, áttu að vera annað og meira en
falleg orð í sáttmálanum. Ilinsvegar fór
að sjálfsögðu ekki milli má.la, að þessi
nýj-a skilgr-eining á hlutverki einst-akra
þjóð.a innan bandalagsin-s mundi draga
úr áhrifum, ítökum og yfirráðum Banda-
ríkj-anina yfi-r aðildarríkjunum.
Öryggisforstjórarnir í Washington og
valdamiklir skriffimnajr utanríki-sráðu-
neytisins og leyniþjónustunnar vildu ekki
fallast á þetta hlutver-k Grikklands innan
baindal'agsins. Þeir höfðu þegar haft
slæma reynsl-u af Frakklandi. Og þeir
u-rðu sárgramir ti'lraunum Miðflokkasam-
bandsins til -að breyta leikreglunum, ef
svo má orða það. Kýpurvandamálið var
megmágreiningsefni ríkisstjó-manna í
Aþenu og Washimgton, en þegar við hætt-
um -að útvarpa „Voic-e of America" í
gríska ríkisútv-arpinu, fyrirskipuðum
ranmsókn á fjárveitingum bandarísku
leyniþjónustunnar (C.I.A.) til grísku
leyniþjónustunnar (KYP) og þáðum
sovézkt heimboð til gríska forsætisráð-
herrans, kom til árekstra sem sannfærðu
bandariska sendiráðið og aðrar banda-
riskar stofnanir í Aþenu um, að þeim
bæri að styðj-a tilraunir Konstantínosa-r
konungs til að steypa stjórn okkar. Og
síðær, þegar kosningarnar 28. maí 1967
nálguðust og Ijóst varð að við mundnm
vinna glæst-an sigur, á-kváðu sömu aðiljar
að styðja valdar-án ofiurstamn-a 21. apríl
1967.
Að ví-su var það fyr-st og fremst banda-
riska leyniþjónustam sem studdi oíurst-
ana. Aðrar bandarískar stofnanir í Aþen-u
voru nákomnari hershöfðingjunum og
stu-ddu fyriræ-tlanir þeirra um valdarán.
Meginástæðunnar fyrir hirnu vei-gamikla
hlu-tv-erki bandarísku leyniþjón-ustunnar
í valdaráninu verður að leita í þei-rri
ákvö-rðun hen-nar að g-era Grikklan-d að
umfangsmikilli miðstöð starfsemi sinn-ar,
en hún óttaðist að það mundi ekki tak-
-ast, ef ríkisstjórn Papandreús kæmi aftur
til valda. Bandarísk-a her-málaráðuneytið
féllsit á þetta, einkanle-ga m-eð hliðsjón af
vem rússneska flotans á ausitanverðu
Miðjia-rðarhafi, og bandaríska sen-diráðið
hlýddi gefn-um fyrirskipunum — því í
Grikklandi em það bandaríska leyniþjón-
ustan og hermálaráðuneytið sem fara
með úrslitavald.
Áhyggjur bandarís-ku stofmana-nna í
Aþenu stöfuðu ekki einvörðungu af kröf-
um okkar um þjóðlegt fuUveldi, sem voru
m-eðal an-n-ars orðaðar í hi-num vinsælu
vígorðum: Grikkland fyrir Grikki. Þær
stöfuðu einni-g af viðlei-tni okkar við að
auika lýðræði í landinu, binda enda á
lögreglurikið og þær margvíslegu ráð-
stafanir og lög sem gengið höfðu í gildi
í borgaras-tyrjöldin-ni, koma á frjálsum
sikoðainasikiptum og -aö sjálfsögðu binda
hlutverk kon-ungsin-s við þæ-r skyldur sem
stjórnarskráin 1-agði honum á herðar.
Þannig voru Bandaríkjamenn jafngram-
ir vígorðunum Konungurinn rikir, en
þjóðin ræður og Herinn tilheyrir bjóðinni.
Viðlei'tni okkar við að lauka lýðræði í
landinu hafði í för m-eð sér, að lögreglam
gæti ekki lamgur ofsótt lýðræðislega sinn-
aða oorgar-a. Þetta var túlkað sem hætiu-
legt skr-ef til vinstri. Tilraunir okkar til
að binda gerðir konungs við stjórnar-
skrána höfðu í för með sér miklu minni
áhrif bandarískra stofnana á stjórnmál
Grikklands. Því gríski konungurinn hef-
ur ævinlega verið brennidepill og miðill
erlendra áhrif-a og erlends valds. Og til-
r-aunir okka-r til að aga heraflanm, beygj-a
hann undir stjórn -réttkjörinna borgara-
legra stjórnvalda og dra-ga úr hættunni á
valdatöku hans, höfðu í för með scr að
Bandaríkj-amenn misstu að verulegu leyt.i
ítök sín og völd yfir herafla sem þeir
töldu fremur tilheyra sér en Grtkklandi.
Gremja Bandaríikjam-anina í @arð ríkis-
stjórnar Miðflokkasambandsins stafaði
loks einmig af tr-egðu hennar til að fallast
á fjáTf-estingu bamdarískra stórfyrirtækja
í Grikklandi með nýlendukjörum. Hinn
f-rægi sam-ningu-r við Esso-Pappas var á
þessu skeiði meginmisklíðar-efnið. Endu-r-
skoðurn okkar á þessum samningi fór vit-
-anl-ega í vaskimm. Esso-Pappas tóksrt að
endurh-eimta mörg af forréttindum sín-
um í tíð hinna kon-unglegu leppstjórn-a
sem fóru með völd eftir okkur, og fyrir-
tækið hefur blómgazt í tíð herforin-gj a-
stjómarinn-ar. Hlutverk P-appas í að
steypa -rikisstjórn Papandr-eús er nú orð-
iff alkunmu-gt. Hann kom að máli við
mar-ga þingmenn Miðflokkasambandsins
og -reyndi að fá þá til að styðja lepp-
stjcmir konun-gs með mú-tugjöfum. Og
ekki alls fyrir löngu viðurkenndi han-n í
viðtali við grískt blað, að hann væri
hreykimn af að h-a'fa starfað á vegu-m
bajndarísku leyniþjónustunn‘a-r. Honum
var sérstaiklega fagnað í blaðakosti grísku
herforingjaklíkunnar, þegaæ honum
tókst að fá Spiros Agn-ew útn-efndan vara-
forsetaefni Nixon-s.
Dauði lýðræðiis í Grikklamdi stafar aug-
Ijóslega -af tr-egðu band’arískra stjórn-
valda — og þá eimk-anlega leyniþjónust-
unna-r — til að samþykkja lýðræðislegar
og félagslegar framfarir í Grikklamdi og
kröf-ur Grikkja u-m þjóðlegt sjálfstæði og
fu'llveldi. Han-n starfar að sjálfsögðu líka
-af tregð-u afturhaldsa'flanna í Gri-kklandi
til að stofna forréttindum sínum og völd-
um í hættu m-eð því að leyfa aukið lýð-
frelsi og réttlæ-ti.
Svipaðri röksemdafærslu mætti vafa-
laust beita í tilviki Tékkóslóvakíu í aust-
urblökkinni. Herafli Var-sjárbandala'gsins
víl-aði ekki fyrir sér -að ráðas-t inni landið
og hóta alge-ru hernámi þess, nema leið-
togarnir, sem nu-tu fulltingis þjóðarinna-r,
hyrf-u frá þeim fyrirætlunum að auka
lýðræði og þjóðlegt fullveldi Tékkósló-
vakiu. Maðu-r fær þá óhu-gnanlegu til-
40