Samvinnan - 01.04.1969, Blaðsíða 52

Er mögu'legt, að íslendinigar glaiti sjálf-
ræði sínu? Sú þjóð ein, sem svipt gæti
þá sjálfræði án styrjaldar, er USA.
í hverju er utanríkispólitík USA fólgin?
Samkvæmt því, sem Einstein befur hald-
ið fram, er USA óhagræði í beinmi inn-
limum þjóðfélags í rikjasamsteypuna.
Ástæðan: efnahagsskipum USA er með
því móti, að yfirmagn er framleitt til þess
að -komizt verði hjá tilfinnanlegu at-
vinnuleysi. Þetta magn þarf erlendan
markað; sjálfstæðir móttafcendur utan
USA eru því nauðsynlegir. Þannig er ekki
um landvinningastefnu í hefðbundnum
skilningi að ræða.
Eyjan Hawaí í Kyrrahafi auistanverðu
er nú 50. fylki USA. Á þessari eyju var
sjálfstæð og fom menninig. fbúarnir áttu
brösótt samlíf við vestræn menningar-
áhrif, eftir iað þau teygðu anga sína inn
í þjóðhætti þeirra; um skeið var þar kon-
ungsveldi, síðan lýðveldi. 1876 var gerður
samningur við USA, sem leiddi til, að
rúmum áratug síðar var USA veitt heim-
ild til að hafa skipalægi í Pearl Harbor.
Um aldamót sóttu Hawaíbúar um inmlim-
un lands síns í USA. Þeir höfðu öðlazt
fulla jafnréttisaðstöðu við aðra banda-
ríska þegna rúmri hálfri öld síðar.
Hawaí var efnalega borgið, en stjórn-
arfarslega óhæft til að aðlaga sig sjálfs-
forræði að vestrænni mynd, sem stæði
af sér ásókn í auðlindir landsins (Frakfca,
Englendinga).
Hernaðiarlegt mikilvægi eyjarinnar fyr-
ir USA var ámóta og fslands. En ísland
stendur henni ekki á sporði hvað nátt-
úruauðlindir snertir.
Hér hefur sýnilega gætt mikillar tregðu
til innlimumar af hálfu USA, en ríkið var
frá aldamótum fullkomið leppríki.
Ef álvktað er af þessu fordæmi, er ólík-
legt að ísland verði í fyrirsj áanlegri
framtíð fylki í USA.
USA leggur mlkla áherzlu á her.naðar-
legan styrk sinn. Bandarikj'amenn eru
sjálfum sér nægir efnalega að því marici,
að þeim er miklu mimni afkomuþörf að
afla sér hagkvæmra markaða en þeim er
í að haimla vexti þess, sem skert gæti
þjóðlífshætti þeirra alm'enmt. Sjálf til-
vera óskyldra þjóðlífshátta er ógnun við
þá nú eða síðar, og því ávinmingur þeirra
að hafið sé enduruppeldi slífcra þjóð-
félaga og þau samræmd bandarísku sið-
ferði. Menningarlegt sjálfstæði þjóða er
USA mun mikilvægari viöskiptavana en
ven'julegar miarkaðsvörur. Vegna þessa er
þeim fært og mikilvægt að sveigja um-
framframleiðslu sína að hergaignaiðnaði
og halda uppi til dæmis sprengjuregni
yfir óskyldum þjóðum án þess að stefna
að „yfirráðum“ samkvæmt hefðbundn-
um skilningi þess orðs. En að nokkru er
umframmaigninu miðlað í mvnd styrkja
og vöruisendinga til þróunarþjóða, sem
svo taki bamdarískt þjcðlíf sér til fyrir-
myndar.
Þetta atriði, nýting offramleiðslunnar,
stefnir að varanlegri eflingu lífsöryggis
Bandarikjamanna sem félagslegrar
heildar. En hið félagslega viðhorf ti! ein-
staklingsins er í USA, að athaifnafrelsi
hans sé í efnalegum skilningi sem mest.
Einstaklinguriinm stefnir að „success,"
þ. e. almennri viðurkenningu. Kjami
þjóðlíf'sims er kaupsýslan; einstaldingur-
inn er markhneigður af hagnaðarvon;
frá félagslegu sjónarmiði verður mark-
miðið arðsemi. Iðnaður verður að sama
skapi arðsamari sem hráefni, orka,
starfskraftar eru ódýrari og haigræðimg
er meiri. USA er þróað iðmaðarþjóðfélag;
á flestum stöðum utan þess stendu-r iðn-
aður á lægra stigi en innan þess. Þar sem
haignaðarvon er höfuðmairkmið fram-
kvæmd'araðila innan þess, hljóta þeir af
þessum ástæðum að stefna að fjárfest-
ingu erlendis; hún mundi væntanlega
veita þeim meiri arð en ella. Kaupsýslu-
mönnum í USA hlýtur einnig að vera
hagur í, að önnur lönd nái ekki jafnfætis-
stöðu við USA á sviði iðnaðar. Yfirburðir
í hagræðingu USA gera iðnað þessara
ianda miður samkeppnishæfan við
Þorsteinn Antonsson:
BORGRÍKI III:
GETSAKIR
bandarískar afurðir. Sérhæfing kaup-
sýslumanna gerir sókn þeirra einsýna.
Þannig hafa bandarískir auðhringar
hamlað gegn þróun í Suður-Ameríku og
Mið-Ameríku. í Vestur-Evrópu hafa mið-
sæknir auðhringar USA eflt mótvægi sitt:
hringamyndanir evrópskra og bandalög.
Efnaleg ánauð annarra landa er nátt-
úrleg afleiðing skipulags USA. Sjálfsefl-
ing fjármagns er hið einráða markmið, og
hindrunum slífcrar eflingar er rutt úr
vegi; stjórnendur verða þjónar þess.
Það er spurning, að hve miklu leyti
kaupsýslumenn í USA hafa bein áhrif á
stjórnarfarið. Undir niðri virðist þróun
mála vera öll önnur en hún kemur fram
á yfirborðinu, og ljóst er að sú framvinda
mála vestan hafs, sem erlendum aðilum
hefur verið gert að fylgjast með, er klofin.
Sem dæmi um þetta almenna atriði eru
yfirlýsingar Johnsons forseta í sambandi
við stríðið í Víetnam.
Þegar sá, sem einstaklingur dáir, fram-
kvæmir verkmað, sem er auvirðilegur að
áliti einstaklingsins, myndast í hiuga hans
andstæður innan sömu hugmyndar. Það,
sem maður lamn, vill hann efla; því, sem
hamn hefur andúð á, vill hann eyða. At-
burðir eða embætti eru tengd slíkum til-
finningum innra með honurn. Ef tvær
slíkar hugmyndir, neikvæð og jákvæð,
slöngvast samian, til dæmis fyrir lygi ann-
ars manns í virtu embætti, ganga hneigð-
ir til eflimgar og eyðingar hver upp í ann-
arri, og þolandinm glatar framkvæmda-
semi. Svo getur farið við miklar mótsagn-
ir af þessu tagi, að heilt þjóðfélag breytist
í tilfinningalega daufingja.
í þessu dæmi hefur fréttaflutningur
frá styrjaldarrekstrimum verið stöðugur
niður fyrir eyrum og augum ekki aðeins
þeirra, sem að honum standa, heldur og
flestra manna í hinum tæknivæddu lönd-
um. En ferill þessarar styrjaldar hefur
ekki verið samfelldur eða með þeim lög-
málum, sem atburðir hlíta, heldur sam-
hengislaus og ósamræmanlegur. Þeir, sem
trúðu að styrjöldin væri háð af hálfu USA
af óeigingjaimri hjálpfýsi, urðu að endur-
skoða afstöðu sína í Ijósi þeirrar yfirlýs-
ingar innlendra ráðamanna, að styrjöld-
in væri háð af hagsm'unaástæðum USA.
Daglega verða Bandaríkjamenn að horfa
á samlanda sína deyja á sjónvarpsskerm-
inum (milli tilbúinna drápsþátta) án þess
að hin minnsta réttlætimg verði fundin
fyrir slíkum fórnum. Til að ná samam
endum í viðhorfi eimstaklings til þjóðfé-
lagsiins yrði hanm að endurskoða afstöðu
sína frá grumni, sem er of viðamikið til að
maður, sem er gegnsýrður af því, leggi út
í það. í staðinn eru mótsagnimar skýrð-
ar, ein ikölluð sönn, önnur diplómatísk og
afsakanleg. Þannig forheimskar sam-
hengislauis fréttaflutningur erlenda jafnt
sem innlenda.
Annað dæmi er morðið á Kennedy for-
seta. í kjölfar þess fylgdu morð eða grun-
samlegur dauði tæpra tuttugu manna,
sem á einhvern hátt voru viðriðnir morð-
ið, og þeir týndu tölunni jafnt inman
fangelsis sem utam. Það ligguir beint við
að álíta, að valdhafar imnan sjálfs þjóð-
félagskerfisins hafi staðið að þessum
dauðsföllum. þctt ótrúlegt sé að slíkur
sori sé undir svo gljáfægðu yfirborði.
Siálfur hefur Kennedy verið gerður að
lítalausum persónugervingi, en hitt er þó
staðreynd, að hann var við fráfall sitt
lítt hæfur til embæittisms að mati hátt-
settra manna. Ef raunin er sú, að em-
bættismienn í USA hafi talið nauðsyn að
ryðja forsetainum úr vegi, þá hefu-r verið
sterkur leikur að miaigna persónudýrkun á
manninum og þar með dylja tilefni
verkmaðarms.
Enn eitt dæmi: Robert F. Kennedy haf ði
að megimstefnu í kosningabaráttu sinni
útrýmingu fátæktar í USA. Meðal fá-
tækra og gagnvart hagsmunamálum
fceirra var harnn einlægur; honum virtist
vera þetta hugsjónaatriði fr.amar öðrum
kappsmálvm sínum. Fyrr hafði Johnson
forseti haft sömu úrbætur á stefnuskrá
sinni, en þær viku fyrir styrjaldarrekstr-
inum. Bættur hagur fátækra þýðir aukin
atvinna þeirra, en það hefur í för með sér
52