Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Síða 12

en almennt gerist í löndum þar sem meginlandsrétturinn er ráðandi, en þar er
meiri áhersla er lögð á lagasetningu. Engu að síður geta reglurnar sem farið er
eftir verið fullkomlega sambærilegar. Þetta undirstrikar enn frekar nauðsyn þess
að byggja samanburðinn ekki eingöngu á lagatextanum.
5. SKIPTING í RÉTTARKERFI
Á meðal fræðimanna eru skiptar skoðanir um það hvaða atriði beri að leggja
til grundvallar skiptingu í réttarkerfi. Með nokkrum rétti má segja að réttur
hvers einstaks ríkis sé réttarkerfi út af fyrir sig og í einstaka ríkjum, t.d.
Bandaríkjunum, séu mörg réttarkerfi. Þetta gefur tæplega fullnægjandi mynd af
veruleikanum, enda byggir flokkun í réttarkerfi á því að greina megi viss
samkenni á rétti ríkja sem geri kleift að fiokka þau saman. Næsta skref er að gera
sér grein fyrir því hvaða atriði það eru sem menn byggja slíka flokkun á.
í þessu sambandi verðum við að gera greinarmun á því sem kalla má fasta
þætti og breytilega þætti í rétti tiltekins ríkis.12 Ekki má skilja það svo að þessum
svokölluðu föstu þáttum verði aldrei breytt hvað sem á gengur, heldur er um að
ræða þætti sem gengið er út frá að séu grundvallarþættir. Sem dæmi til skýringar
má nefna að samkvæmt íslensku lögræðislögunum nr. 68/1984 er fjárræðisaldur
18 ár. Þetta er breytilegur þáttur vegna þess að fjárræðisaldrinum má breyta í 19
ár eða eitthvað annað án þess að grundvelli réttarins og viðteknum hugmyndum
sé raskað. Þetta á raunar við um flest lagaákvæði sem er að finna í útgáfu
lagasafnsins frá 1983. Þótt hluta þeirra hafi þegar verið breytt og urmull af
reglugerðum um hin aðskiljanlegustu efni verið settar myndu fæstir fallast á að
íslenskur réttur hafi breyst í grundvallaratriðum á þessu tímabili. M.ö.o.
íslenskur réttur eða réttarkerfið er ekki aðeins heild gildandi réttarreglna á
hverjum tíma, heldur eru í honum vissir þættir sem eru varanlegir og þegar allt
kemur til alls mynda grundvöll réttarins og gera hann að því sem hann er. Við
höfum t.a.m. ákveðinn hugtakaforða sem við notum hvernig sem reglum er
breytt. Taka má sem dæmi hugtakið hjúskapur sem enn er notað þótt lagaregl-
um um stofnun og slit hjúskapar og samband hjóna hafi verið breytt í ríkum mæli
í gegnum tíðina. Sama má segja um skiptingu réttarins í einkarétt og opinberan
rétt, viðhorf um rétthæð réttarheimilda, tækni við lögskýringar o.s.frv. Ef
lagasetningu yrði að mestu hætt og dómstólum í auknum mæli falið að móta
réttarreglurnar má með meiri rétti segja að íslenskur réttur hefði breyst í
grundvallaratriðum og föstum þætti verið breytt. M.ö.o. þessir föstu þættir eru
þeir sem eru varanlegir og breytast aðeins á lengra tímabili í tímans rás.
Sjá David og Brierley, s. 20.
210