Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 16

2. í öðru lagi má nefna að hinn vestræni réttur byggir á því að þjóðfélaginu sé
stýrt með réttarreglum og í samræmi við þær. Hin pólitísku yfirvöld verða eins
og aðrir að lúta réttareglunum. Þetta er eitt af skilyrðum þess að ríki geti talist
réttarríki eins og vesturlandabúar kjósa að kalla það. Ríkið sjálft er bundið af
réttareglunum og þeim verður aðeins breytt eftir tilteknum reglum sem fram
koma í þeim sjálfum. Þó að valdhafarnir hafi heimild til að breyta réttareglum
eða setja nýjar er það samt rétturinn sem ríkir, í þeim skilningi að allir eru
bundnir af gildandi réttareglum. Á sama hátt er samskiptum einstaklinga sem
varða mikilvæga hagsmuni þeirra stýrt með hlutlausum réttareglum sem eru þær
sömu fyrir alla. Þessar lagareglur mæla fyrir um réttindi og skyldur manna við
tilteknar aðstæður og þær aðferðir sem viðhafðar skulu til að setja niður
ágreining manna í millum.
3. Þriðja einkenni vestrænna réttarkerfa, sem raunar er nátengt hinum
tveimur einkennum sem nefnd hafa verið, er það viðhorf að rétturinn í
þjóðfélaginu og lagareglurnar séu sérstakt fyrirbæri, heimur út af fyrir sig, sem
lúti að nokkru eigin lögmálum. Einstökum réttarreglum verði t.a.m. ekki breytt
nema hugað sé að því að visst samræmi eða samhengi sé við gildandi rétt og
fortíðina. Nýjungar eru felldar inn í þann hugtakaforða sem er til staðar, enda
nýjungarnar flestar undirbúnar af lögfræðingum sem hlotið hafa sömu eða
sambærilega menntun. I samræmi við þetta valda nýjungar frá öðrum sem ekki
hafa hlotið sambærilegt uppeldi stundum truflun á viðteknum lögfræðilegum
viðhorfum og þær eru gjarnan sagðar vera ólögfræðilegar, enda þótt þær kunni
að öðru leyti að vera í samræmi við pólitísk eða siðferðileg viðhorf í þjóðfélag-
inu. Rétturinn lýtur þannig að ákveðnu marki eigin lögmálum, lögmálum
lögfræðinnar ef svo má segja.
6.2 Staða sósíalísks réttar
Hér að framan er sósíalískur réttur flokkaður meðal vestrænna réttarkerfa.
Þetta er byggt á því að viðhorf til réttarins í ríkjum sósíalismans séu í öllum
aðalatriðum þau sömu og að framan er lýst, þrátt fyrir að þjóðfélagsgerðin þar sé
mjög frábrugðin þeim ríkjum sem venjulega eru talin til vestrænna ríkja. Því fer
þó fjarri að allir fræðimenn í samanburðarlögfræði séu sammála um að flokka
sósíalískan rétt með þessum hætti. Þeir sem eru því andvígir halda því fram að
skiiin milli réttarins og pólitískrar hugmyndafræði í ríkjum sósíalismans séu afar
óglögg. í því sambandi er einkum vísað til stjórnskipulegrar stöðu kommúnista-
flokksins í þessum ríkjum:0
20 Þegar þetta er ritað hefur einokun kommúnistaflokksins verið afnumin í flestum ríkjum Austur-
Evrópu, þ.m.t. Sovétríkjunum. Afleiðingar þess í Sovétríkjunum eru þó afaróljósar enn sem komið
er.
214