Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 53

þriggja þátta ríkisvaldsins eru kallaðir til sameiginlegrar framgöngu. Þótt það sé
ekki til sérstakrar umfjöllunar hér, tel ég ákvæði stjórnarskrárinnar um heimild
til handa framkvæmdarvaldinu til þess að stöðva starfsemi löggjafarvaldsins að
eigin geðþótta úr tengslum við nútímahugmyndir um réttarríki og sjálfstæði
hinna aðskildu þátta ríkisvaldsins. Meðan sú heimild er fyrir hendi, verður
framkvæmdarvaldið hins vegar að horfast í augu við þá staðreynd, að eftir
gildistöku þingrofs og fram að kjöri forseta sameinaðs þings á nýju Alþingi
verður forsetavaldi ekki beitt hér á landi í forföllum eða fjarveru forseta íslands.
Alþingi hefur aðeins einu sinni á lýðveldistímanum verið rofið með þeim hætti,
að þingrofið var látið taka gildi þegar í stað en ekki frá næsta kjördegi. Það var
gert með forsetabréfi um þingrof hinn 8. maí 1974. Á þeim tíma, sem þá leið frá
þingrofi og fram að kjöri forseta sameinaðs Alþingis, sem að nýju kom saman
18. júlí 1974 eftir almennar þingkosningar 30. júní s.á., voru tvenn lög undirrituð
af handhöfum forsetavalds hinn 20. maí, þar sem einn þeirra var Eysteinn
Jónsson, forseti sameinaðs Alþingis á því þingi, sem rofið hafði verið þrettán
dögum áður. Samkvæmt þeirri kenningu, seméghefsett hérfram, voru þessi lög
ekki sett með stjórnskipulega réttum hætti og því ógild.1' Þess má svo geta, þótt
það skipti í sjálfu sér ekki máli hér, að Eysteinn Jónsson var ekki í kjöri í þeim
alþingiskosningum, sem fram fóru í kjölfar þingrofsins.
Það, sem hér hefur verið sagt um stöðu fráfarandi forseta sameinaðs Alþingis
eftir þingrof, hlýtur eðli málsins samkvæmt jafnframt að eiga við um fráfarandi
þingforseta eftir almennar alþingiskosningar, sem fella umboð fyrri þingmanna
úr gildi, jafnvel þótt sá einstaklingur, sem um er að ræða hverju sinni, hafi að
nýju verið kjörinn til setu á Alþingi. Á meðan núverandi tilhögun um handhafa
forsetavalds er óbreytt, er því nauðsynlegt, að Alþingi verði hið fyrsta kvatt
saman að kosningum loknum, svo að kjósa megi forseta sameinaðs Alþingis og
gera þannig kleift, að handhafar forsetavalds geti að réttu lagi verið tiltækir til
þess að gegna störfum forseta Islands.
VI.
Það má segja, að reynslan hafi staðfest, að heppilegt sé, að verkefni og
valdsvið forseta íslands verði áfram með svipuðu sniði og verið hefur. Hins
vegar mæla þung rök með því, að ákvæðum um handhafa forsetavalds verði
breytt, enda eru annmarkar núverandi tilhögunar augljósir. Það er bæði of
fyrirhafnarmikið að þurfa að kveðja til þrjá menn til þess að taka við verkefnum
forseta og sú staða getur jafnvel komið upp, eins og rakið hefur verið, að
forsetavaldi verði alls ekki beitt um stundarsakir, þegar þannig háttar til.
13 Þetta voru lög nr. 52/1974 um sérstakt útflutningsgjald af loðnuafurðum framleiddum á árinu 1974
og lög nr. 53/1974 um breyting á lögum nr. 80 16. september 1971 um aflatryggingasjóð
sjávarútvegsins.
251