Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 42

Af framansögðu athuguðu og óbreyttum lögum er því erfitt að sjá hvernig
komast megi hjá því að telja fógeta vanhæfan í slíkum tilvikum.61
10. SÉRSTÆÐUR DÓMUR
Hér að framan hefur verið gerð tilraun til þess að fjalla um HRD 9. janúar
1990 í stuttu máli út frá fræðikenningum um sérstakt hæfi. Ljóst er að breytingin
á túlkun hinna sérstöku hæfisreglna er líkleg til að auka réttaröryggið, með því
að hún stuðlar ekki aðeins að því að koma í veg fyrir að ólögmæt sjónarmið hafi
áhrif á niðurstöðu máls heldur jafnframt að þær aðstæður myndist, sem eru til
þess fallnar að skapa vantraust á dómstólunum.
Aftur á móti er rétt að hafa í huga að niðurstaða Hæstaréttar í málinu hafði
mjög víðtækar afleiðingar í för með sér. Með dóminum var því slegið föstu að
það væri ósamþýðanlegt að fara með lögreglustjórn og dómsvald í sömu málum
á grundvelli hinna sérstöku hæfisreglna. Brast því grundvöllur undan skipan
dómsvalds og umboðsvalds í héraði, þar sem sömu embættismönnum voru
fengin þessi störf til meðferðar. Það er rétt að hafa í huga, að bæði Landsyfirrétt-
ur og Hæstiréttur hafa áður breytt skýríngum sínum á hinum sérstöku hæfisregl-
um að óbreyttwn réttarheimildum,62 Það er hins vegar einsdæmi að túlkun 54 ára
gamals lagaákvæðis sé snúið algerlega við á grundvelli breyttra skýringarsjónar-
miða, að óbreyttum réttarheimildum. með þeirri afleiðingu að kippt sé grund-
velli undan öðrum mun yngri lögum, þ.e. lögum nr. 74 um skipan dómsvalds í
héraði, lögreglustjórn. tollstjórn o.fl. frá 1972.
Þá er það einnig athyglisvert, að fyrst Hæstiréttur taldi þessa niðurstöðu á
annað borð tæka, að hann skyldi ekki hafa komist að henni fyrr á grundvelli
dóma Mannréttindadómstólsins, t.d. þeirra sem reifaðir eru í kafla 4.5, en þeir
gengu árið 1982 og 1984.
Það sem að baki liggur er án efa að skipan dómsvalds og umboðsstjórnar í
héraði var gjörsamlega úr takt við tímann. Kerfisskipanin, sem var ein af síðustu
minnisvörðum danska einveldisins, braut margar helstu meginreglur réttarríkis-
ins, sem við íslendingar, a.m.k. á tyllidögum, teljum okkur vilja búa við. Ef litið
er á dóminn í samhengi við þær breytingar sem eiga að verða á dómsstólaskipan-
inni og stjórnsýslukerfinu 1992 og þess kerfis sem var við lýði fyrir setningu
bráðabirgðarlaganna nr. 1/1990, var breytingin sem dómurinn hafði í för með
sér e.t.v. nauðsynleg „brú“ á milliþessara ólíku kerfa, þar sem m.a. var komið í
veg fyrir að miklum fjölda sambærilegra mála væri skotið til Mannréttindadóm-
61 Pess má geta aö í nýju aðfararlögunum nr. 90/1989. sem gildi taka 1. júlí 1992. er sérstakt ákvæði 14.
gr. þess efnis að sýslumaður (sem þá verður orðinn stjórnsýsluhafi) teljist ekki vanhæfur við aðför til
fullnustu kröfum um skatta og önnur samsvarandi gjöld, sem hann sér um innheimtu á.
62 Sjá t.d. LYRD IV 388 (1837) og LYRD III 562 (1889); HRD 1930 76 og HRD 1933 117.
240