Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 26

4.1.2 Einstaklegir hagsmunir
Ekki valda allir hagsmunir vanhæfi. Hugsanlegt er að allir íslendingar hafi
meiri eða minni hagsmuni af tilteknu úrlausnarefni sem fyrir dómstóla kemur,
t.d. þar sem deilt væri um lögmæti nefskatts.
Svo hagsmunir valdi vanhæfi verða þeir að varða hagsmuni dómarans eða
náinna venslamanna hans einstaklega umfram aðra þjóðfélagsþegna, s.s. þegar
niðurstaða máls getur leitt til sérstaks hagnaðar, taps" eða óþæginda fyrir
dómarann umfram aðra. Dómarinn getur einnig tilheyrt þröngum hópi manna,
verið meðlimur félags eða í fyrirsvari fyrir félag sem hefur slíka stöðu.12
4.1.3 Mikilvægi hagsmunanna
Enda þótt dómari hafi einstaklegra hagsmuna að gæta við úrlausn máls er ekki
þar með sjálfgefið að hann verði vanhæfur, því að hagsmunirnir verða að vera
þess eðlis að þeir geti haft áhrif á óhlutdrægni dómarans. Þannig hafa margir
talið að dómari, sem á mjög lítinn hlut í hlutafélagi, verði af þeim sökum ekki
vanhæfur til þess að dæma í málum sem hlutafélagið er aðili að.13 Mikilvægi
hagsmunanna verður því að vera slíkt að þeir geti haft áhrif á dómarann. Hins
vegar verður ekki talið að til þess verði hagsmunirnir að vera verulegir.14
4.1.4 Tengsl dómarans við hagsmunina
Þá er einnig ljóst að dómarinn verður að vera í það nánum tengslum við
fyrrgreinda hagsmuni að þeir geti haft áhrif. Ef t.d. maki dómara hefði
einstaklegra og verulegra hagsmuna að gæta við úrlausn máls, yrði það jafnan
talin vanhæfisástæða. Ef hins vegar frændi dómara að fjórða lið, sem dómari
þekkti ekki neitt, hefði slíkra hagsmuna að gæta, teldist það ekki vanhæfis-
ástæða.
Sú viðmiðunarregla hefur verið sett fram að því sterkari eða nánari sem
tengslin væru við mál eða aðila þess þeim mun því vægari kröfur yrðu gerðar til
mikilvægi þess.15
11 Sjá t.d. HRD 1937 321.
12 HRD 1954 705. Deilt var um það hvort ríkisskattanefnd hefði verið heimilt að fella niður tiltekna
frádráttarliði, þegar sérstaklega stóð á hjá gjaldanda. Með því að fógeti hafði sams konar aðstöðu og
gerðarþoli máls, var hann vanhæfur. HRD 1970 320. Meðdómsmaður var í varastjórn hlutafélags
sem var eigandi að hálfu að sameignarfélagi því sem var aðili máls. Taldist hann því vanhæfur. Sjá
hér einnig HRD 1954 705; HRD 1954 708; HRD 1967 810 og HRD 1971 808.
13 Hér er þó ætíð um erfitt úrlausnarefni að ræða og alls ekki sjálfgefið að komist verði að
framangreindri niðurstöðu íöllum tilvikum. Einar Arnórsson: Almenn meðferð einkamála í héraði,
62 og Gomard, B.: Civilprocessen, 579. l’að sama hefur verið talið um félagsmenn í stórum
samvinnufélögum sbr. HRD 1942 37. Hafi dómari hins vegar verið virkur í félaginu veldur það
vanhæfi hans, sjá hér til hliðsjónar HRD 1970 320.
14 Svo stjórnsýsluhafar teljist vanhæfir samkvæmt hinni almennu óskráður réttarreglu um sérstakt
hæfi, hafa margir talið að hagsmunirnir yrðu að vera verulegir, sjá t.d. Ólafur Jóhannesson:
Stjórnarfarsréttur, 197 og Elsa S. Þorkelsdóttir: Sérstakt hæfi stjórnvalds, 273.
15 Rönsholdt, S.: Om dommeres specielle habilitet, 284.
224