Tímarit lögfræðinga - 20.12.1990, Blaðsíða 23

Almennum hæfisskilyrðum, sem fram koma í 32. gr. og 1. mgr. 35. gr. eml.,
verður dómari ávallt að fullnægja til þess að geta fengið dómaraembætti og
haldið því.
Sérstakar hæfisreglur, sem fram koma í 36. og 37. gr. eml., koma hins vegar
eingöngu til skoðunar í sambandi við einstök mál sem dómari hefur til
meðferðar. Á grundvelli þeirra er það ákvarðað hvort dómari sé í slíkum
tengslum við málið eða aðila þess, að það sé til þess fallið að draga úr trú á
óhlutdrægni hans í dómstörfunum. Þegar um slík tengsl er að ræða, ber dómara
að víkja sæti sbr. 1. mgr. 37. gr. eml.
Lagatæknilega má skipta hinum sérstöku hæfisreglum í 36. gr. eml. í tvo
flokka. Pessi flokkun hefur ekki aðeins fræðilega þýðingu heldur einnig
raunhæfa, því að sömu sjónarmið eru ekki lögð til grundvallar við beitingu
reglna í þessum flokkum.
Annars vegar er um að ræða hlutlœgar' vanhœfisreglur. Þar eru nákvæmlega
tíundaðar þær ástæður sem valda vanhæfi dómara. Við beitingu slíkra reglna er
eingöngu staðreynt hvort tengsl dómara við málið eða aðila þess eru með þeim
hætti sem lýst er í hinum hlutlægu hæfisreglum, hvernig svo sem afstöðu hans til
málsins eða aðila þess er í raun háttað. Til þessa flokks teljast að mestu leyti
1.-6. tl. 36. gr. eml.
Hins vegar er um að ræða reglur sem nefna niá matskenndar vanhœfisreglur.
Besta dæmið um slíka reglu er í 7. tl. 36. eml. þar sem segir að dómara beri að
víkja sæti ef „annars er hætta á því, að hann fái ekki litið óhlutdrægt á
málavöxtu." Þar sem tæknilega er ómögulegt (og heldur ekki æskilegt) að
tilgreina tæmandi allar vanhæfisástæður, er nauðsyn á matskenndri hæfisreglu.
Reglan er hins vegar mun vandmeðfarnarr þar sem hún byggist nær algjörlega á
mati.
Matskennda hæfisreglan í 7. tl. 36. gr. eml. er vísiregla.3 Einkennandi fyrir
slíkar reglur er m.a. að ríkjandi hugmyndir hvers tíma virðast hafa mikil áhrif á
túlkun þeirra. Hugmyndir um það hversu miklar kröfur beri að gera til
réttaröryggis hjá dómstólunum hafa m.a. mikil áhrif á túlkun hinnar mats-
kenndu hæfisreglu. Þar sem slíkar hugmyndir og skoðanir geta breyst frá einum
tíma til annars, getur túlkun vísireglnanna tekið breytingum og það hefur
einmitt átt sér stað með matskenndu hæfisregluna í 7. tl. 36. gr. eml. Þetta sést
vel ef bornir eru saman dómar frá fjórða og fimmta áratugnum við dóma sem
' Sjá hér t.d. Björn P. Guðmundsson: Hugleiðingar um ráðherravanhæfi, 292.
2 Til marks um það að þetta er vandmeðfarnasta hæfisreglan má benda á að á árunum 1977-1986
viku héraðsdómarar samkvæmt kröfu aðila í 17 tilvikum. Af þeim tilvikum var vikið skv. 7. tl. ýmist
einum eða ásamt öðrum töluliðum í 16 málum eða 94,2% tilvika. Það er því ljóst að vikning dómara á
grundvelli lokamálsliðs 7. tl. var sú grein sem oftast var deilt um. Páil Hreinsson: Setudómarar, 46.
3 Ármann Snævarr: Almenn lögfræði, 354-356.
221