Ægir - 01.04.2009, Qupperneq 19

19
F R É T T I R
Í lok janúar 1990 skilaði
ráðgjafarnefndin af sér. Þó að
ágreiningur væri um einstök
atriði á milli nefndarmanna
var meirihluti nefndarinnar
sammála. Meginatriði tillagna
nefndarinnar, sem settar voru
fram í frumvarpsformi, var að
tekið yrði upp eitt samræmt
aflamarkskerfi og sérreglur
varðandi sóknarmark afnumd-
ar og reglur um veiðar smá-
bátar að verulegu leyti færðar
til samræmis við þær reglur er
skyldu gilda um stærri skip.
Gert var ráð fyrir því að afla-
heimildir miðuðust við skip
og þær væru framseljanlegar.
Margir nefndarmenn skiluðu
sérstökum bókunum og komu
sjónarmiðum sínum á fram-
færi. Sú skoðun var m.a. sett
fram að upptaka einstaklings-
bundinna og framseljanlegra
aflaheimilda myndi færa eig-
endum fiskiskipa of mikil
völd og hætta væri á röskun í
einstökum byggðarlögum.
Fulltrúi Kvennalistans lagði til
að tekinn yrði upp byggða-
kvóti og nokkrir aðilar lögðu
til að aflahlutdeild yrði að
hluta til bundin við fisk-
vinnslustöðvar.
Meðferð Alþingis á frumvarpi
til laga um stjórn fiskveiða
Um það leyti sem frumvarp
til fiskveiðistjórnarlaga var
tekið fyrir á Alþingi sat ríkis-
stjórn Steingríms Hermanns-
sonar sem studdist við naum-
an meirihluta þingmanna
Framsóknarflokks, Alþýðu-
flokks, Alþýðubandalags og
hluta þingmanna Borgara-
flokks. Allir þingmenn stjórn-
arandstöðunnar mótuðu hægt
og sígandi þá afstöðu að vera
á móti samþykkt frumvarps-
ins, en þó á mismunandi for-
sendum. Frumvarpið var lagt
fram um miðjan febrúar 1990
en þegar nær dró þinglokum
um mánaðamótin apríl/maí
1990 var óvíst hver yrðu afdrif
þess. Þessi óvissa stafaði ekki
síst af verulegri andstöðu
margra þingmanna sem
studdu ríkisstjórnina. Fram-
sóknarmenn lögðu þunga
áherslu á að frumvarpið yrði
samþykkt en sumir þingmenn
Alþýðuflokks og Alþýðu-
bandalags voru á móti því, í
heild eða að hluta. Að lokum
náðist pólitísk málamiðlun
milli þeirra sem studdu ríkis-
stjórnina og niðurstaðan varð
sú að gera þó nokkrar breyt-
ingar á frumvarpinu. Sam-
hliða því var frumvarpi til
laga um Hagræðingarsjóð
sjávarútvegsins breytt, en
frumvarp þess efnis var einn-
ig til umfjöllunar Alþingis á
sama tíma og frumvarpið til
laga um stjórn fiskveiða. Bætt
var ákvæði í það lagafrum-
varp sem kvað á um að sjóð-
urinn hefði allt að 12.000
þorskígildistonnum úr að
spila, m.a. til að efla fisk-
vinnslu í byggarlögum er
höllum fæti stæðu, sbr. 5. gr.
laga um Hagræðingarsjóð
sjávarútvegsins nr. 40/1990
Tvær af mikilvægustu
breytingunum sem gerðar
voru á frumvarpinu til laga
um stjórn fiskveiða í meðför-
um þingsins voru annars veg-
ar sú yfirlýsing í 1. gr. lag-
anna að úthlutun veiðiheim-
ilda samkvæmt lögunum
myndi ekki eignarrétt eða
óafturkallanlegt forræði ein-
stakra aðila yfir veiðiheimild-
um og hins vegar var með
bráðabirgðaákvæði kveðið á
um skyldu sjávarútvegsráð-
herra til að láta fara fram út-
tekt á mismunandi kostum
við stjórn fiskveiða og til að
endurskoða lögin í samráði
við sjávarútvegsnefndir Al-
þingis og helstu hagsmunaað-
ila í sjávarútvegi. Báðar þess-
ar breytingar og fleiri til voru
til þess fallnar að slá á vænt-
ingar þeirra sem fengu veiði-
heimildum úthlutað sam-
kvæmt upphaflegum ákvæð-
um laga um stjórn fiskveiða,
þ.e. að breytingar á eðli
veiðiheimilda og úthlutun
þeirra gætu átt sér stað þótt
ótímabundin lög um stjórn
fiskveiða hafi verið samþykkt.
Ályktanir
Stefán Guðmundsson, þáver-
andi þingmaður Framsóknar-
flokksins og formaður sjávar-
útvegsnefndar efri deildar
þingsins, sagði m.a. í þing-
ræðu að fullvíst mætti telja að
fá þingmál hefðu verið jafn
rækilega undirbúin og frum-
varpið um fiskveiðistjórnar-
lögin. Þessi lýsing á meðferð
frumvarpsins er á margan hátt
orð að sönnu. Starf ráðgjafar-
nefndarinnar frá síðsumri
1988 til upphafs ársins 1990
var mikið að vöxtum og
vandað að flestu leyti. Hjá því
varð ekki komist að mikill
ágreiningur yrði uppi um
hvert skyldi stefna. Átti fisk-
veiðistjórnin að miða við
samræmt aflamarkskerfi eða
skyldi taka upp sóknarmarks-
kerfi? Að fenginni reynslu var
ákveðið að leggja til upptöku
samræmds aflamarkskerfis. Sú
tillaga var umdeild bæði inn-
an ráðgjafarnefndarinnar sem
og innan Alþingis.
Afdrif frumvarpsins, rétt
fyrir þinglok, voru óljós þar
til að pólitískt samkomulag
náðist á meðal þeirra sem
studdu þáverandi ríkisstjórn.
Meginefni tillagna ráðgjafar-
nefndarinnar var fylgt eftir en
breytingar gerðar til að draga
úr væntingum einstakra hand-
hafa veiðiheimilda og auka
möguleika ríkisvaldsins til að
dreifa aflaheimildum eftir pól-
itískum sjónarmiðum, sérstak-
lega til að viðhalda tilteknu
byggðamynstri. Niðurstaðan
var því einskonar málamiðl-
un. Ferlið við að koma þeirri
málamiðlun á var varla óeðli-
legt í lýðræðisríki.
Sé hlutlausum mælistikum
beitt, er augljóst að róttækra
breytinga var þörf ef takast
ætti að halda heildarafla inn-
an skynsamlegra marka og
stuðla að fækkun óþarfra at-
vinnutækja í sjávarútvegi.
Telja má að samþykkt laga
um stjórn fiskveiða nr.
38/1990 hafi verið forsenda
þess að von um slík markmið
næðust. Slíkum markmiðum
var ekki hægt að ná nema
með því að taka erfiðar
ákvarðanir, sem m.a. gætu
haft áhrif á byggðaþróun.
Hafa verður þó í huga að sú
byggðaþróun yrði hvort eð
óumflýjanleg ef atvinnufisk-
veiðar hefðu haldið áfram á
ósjálfbæran og óarðbæran
hátt.
Þegar litið er til heildar-
hagsmuna var samþykkt laga
um stjórn fiskveiða nr.
38/1990 bæði lýðræðisleg og
líklegast nauðsynleg. Það er
hins vegar athyglisvert, frá
pólitískum sjónarhóli, að þeir
flokkar sem stóðu að sam-
þykkt frumvarpsins, hafa
margir hverjir gagnrýnt fram-
kvæmd fiskveiðistjórnarlag-
anna, á meðan fulltrúar Sjálf-
stæðisflokksins, stærsta stjórn-
arandstöðuflokksins, greiddu
atkvæði gegn frumvarpinu.
Þetta er ekki síður áhugavert
vegna þess að frá 30. apríl
1991 til 31. janúar 2009 kom
ráðherra sjávarútvegsmála frá
Sjálfstæðisflokknum.
1) Í Morgunblaðsgrein Hjálmars
Vilhjálmssonar, fiskifræðings,
frá 19. nóvember 2007, segir
m.a. svo um veiðarnar á síðari
hluta níunda áratugarins:
„Slíkur var atgangurinn á mið-
unum að síðustu stóru [þorsk]
árgangarnir (1983 og 1984)
voru veiddir upp sem ungfisk-
ur með þeim hætti að þeir
skiluðu sér aldrei inn í hrygn-
ingarstofninn - hvað þá þeir
árgangar sem á eftir komu.“
Síðar í greininni sagði Hjálmar:
„Ég vek enn og aftur athygli á
að síðasti vonarneistinn, risa-
árgangarnir frá 1983 og 1984,
komu aldrei fram á radarnum
þegar kom að því að sjá þá í
formi hrygnandi fisks, enda
búið að moka þeim upp áður
en þeir komust á þann eðli-
lega aldur.“ Í umfjöllun Haf-
rannsóknarstofnunar síðustu
ár um viðmiðunarstofn þorsks
hefur verið sagt að hann hafi
náð sögulegu lágmarki á ár-
unum 1992-1995 og ástæða
þessa hafi fyrst og fremst ver-
ið mjög mikil sókn á árunum
á undan og lélegnýliðun á
síðari hluta níunda áratugarins
og upphafi þess tíunda. Sjá t.d.
Nytjastofna sjávar 2007/2008,
Aflahorfur fiskveiðiárið
2008/2009, bls. 22.
F I S K V E I Ð I S T J Ó R N U N
Höfundur er sérfræðingur hjá
Lagastofnun Háskóla Íslands.
Skoðanir sem kunna koma fram
í greininni lýsa viðhorfum höf-
undar en ekki stofnunarinnar.
Helgi Áss Grétarsson