Lifandi vísindi - 04.04.2016, Blaðsíða 44

Kristian Filrup
TUNGLIÐ
SEDNA VENUS NEREID JÚPÍTER
LOVEJOY
GANYMEDES4
10987
6
5
Í eldgígum á suðurskauti tunglsins fer
hitastigið niður í 240 gráðu frost en það
er einungis 33 gráðum yfir alkuli. Í gígun-
um er kaldara en á nokkrum öðrum stað
í sólkerfinu, að undanskildum sjálfum
geimnum þar sem hitastigið getur farið
niður í 270 gráðu frost. Kuldinn í eld-
gígunum stafar af því að gígbrúnirnar
loka fyrir allt sólarljós. Lægsta hitastig
jarðar nemur 94,7° C en svo kalt varð á
Suðurskautslandinu í ágúst 2010.
Sedna er útstirni á stærð við Plútó og
sennilega er um að ræða fjarlægasta
fyrirbæri sólkerfisins. Þessi hrollkaldi
hnöttur er sem stendur í 13 milljarða
km fjarlægð en fjarlægðin tífaldast á
braut hnattarins umhverfis sólina.
Fjarlægðin milli hans og sólar nemur
149,6 milljón km.
Einn dagur á Venus samsvarar alls
243 dögum á jörðu. Á hinn bóginn
eru dagar ársins aðeins 224 á
Venus, þrátt fyrir að við höfum yfir
að ráða 365 hér á jörðinni. Venus
snýst með öðrum orðum heilan
hring kringum sólina áður en hann
hefur snúist einn hring um sjálfan
sig.
Tungl snúast að öllu jöfnu á jafnri
braut umhverfis hnettina sína en
öðru máli gegnir um Nereid, eitt af
tunglum Neptúnusar. Braut þess
hallast sem nemur 32,55° miðað
við miðbaug Neptúnusar og mið-
skekkjan veldur því að fjarlægðin
til reikistjörnunnar er
breytileg frá 1,4 upp í
9,7 milljón km.
Rauði bletturinn er eitt af einkennistákn-
um Júpíters en í rauninni er um að ræða
gífurlega mikinn storm sem hefur geisað á
reikistjörnunni í minnst 150 ár. Svæðið
sem stormurinn geisar á nemur tvö- til
þrefaldri stærð jarðar. Lengsta tímabilið
sem stormur hefur geisað á jörðu er þegar
fellibylurinn John geisaði í 31 dag í norðan-
verðu Kyrrahafi síðsumars árið 1994.
Í leit sinni að lífi í geimnum leggja
stjörnufræðingar allt kapp á að finna
fljótandi vatn sem er forsenda alls lífs.
Vatn er að finna á nokkrum tunglum í sól-
kerfinu og fyrir skemmstu leiddu athuganir á
einu af tunglum Júpíters, Ganymedes, í ljós að
þar sé sennilega að finna dýpsta hafið í sólkerfinu.
Hafið þekur allt tunglið og er talið vera 100 km á dýpt
en það er hins vegar hulið 150 km þykkum jökulhettum. Mesta
sjávardýpi á jörðinni er í Challenger-djúpinu sem er um 11 km á dýpt.
Örsmáar smáeindir, á borð við rafeindir og
ljóseindir, ferðast á mesta hraða alheimsins
en sé litið til stærri fyrirbæra eru það
halastjörnurnar sem slá öll hraðamet. Hrað-
skreiðust þeirra allra er halastjarnan Lovejoy
en hún tilheyrir svokölluðum Kreutz-sólsleikj-
um. Brautir þessara halastjarna liggja mjög
nærri sólinni og hraði þeirra eykst gífurlega af
völdum gríðarmikils þyngdarafls hennar.
Þann 16. desember komst halastjarna
Lovejoy næst sólinni, innan við 140.000 km
frá brennheitu yfirborðinu. Nálægð sólarinnar
olli því að hraði sólsleikjunnar jókst upp í 536
km/s sem nemur 0,18 hundraðshlutum af
hraða ljóssins. Jörðin hreyfist á 30 km hraða
á sekúndu á braut sinni umhverfis sólina.
Tunglgígarnir skyggja á
sólarljósið
Fjarlægðin eykst
stöðugt
Dagur er lengri en
árið á Venus
Neptúnus er með
hallandi tungl
Stormur á Júpíter
Stærsta tungl
Júpíters þakið hafi
Sólin dregur að sér halastjörnurnar
Kaldasti staðurinn: 240 gráðu frost
Fjarlægasta fyrirbærið:
13 milljarðar km
Lengstur dagur: 243 dagar
Halli: 32,55°
Lengstvarandi stormur: 150 ár
Dýpsta hafið: 100 km
Hraðskreiðasta fyrirbærið: 536 km/s
Halastjarnan Lovejoy fór framhjá sólu
árið 2011 á hraða sem nemur 0,18
hundraðshlutum af hraða ljóssins.
Tungl Nept-
únusar, Nereid,
er með hallandi,
miðskakka braut.
Hitastig eldgíganna er nálægt
því að vera við alkul.
Tunglið Nereid
Venus
Tunglið Tríton
Neptúnus
Sólin
BR
AU
T N
ER
EID
S
Í sólkerfinu eru slegin öll möguleg met. Við
höfum valið þau áhugaverðustu og raðað
þeim niður með hliðsjón af jörðu.
Hafið er hulið undir
150 km þykkum ís
Hnötturinn
fjarlægist sólina 4 · 2016 | Lifandi vísindi |
JO
H
N
V
ER
M
ET
TE
N
ASA
N
ASA
N
AS
A
N
AS
A
N
AS
A
Print: steenh Status: 750 - Sprog godkendt Layout:KIK Red.sek:JB
 43