Tímarit Máls og menningar - 30.03.2001, Blaðsíða 38

þessu þjóðfélagi en hún kemur ekki fram í umræð-
unni eða þrasinu. Í Mogganum eru leigubílstjórar og
tollverðir og sjómenn og bændur að taka þátt í
umræðunni. Það þekkist hvergi annars staðar í
heiminum að allir telji sig þess umkomna að segja
öðrum til í öllum málum.“
Guðmundur tekur upp þráðinn með stéttaskipt-
inguna, segir það sterkt einkenni á þjóðinni að hin
rótgróna stéttaskipting hafi verið skilgreind í burtu.
Yfirstéttin hafi einfaldlega verið sögð dönsk. „Það er
enginn lögbundinn aðall á Íslandi og sterk viðhorf
gegn slíku,“ segir hann. „Svolítið eins og maður
verður var við í Bandaríkjunum.“
Maður heyrir samt kvartað yfir því að samkennd
þjóðarinnar sé veik?
Guðmundur samsinnir því en segir þó að sam-
kenndin hafi virkilega komist til skila í öryrkjamálinu
í vetur.
„Það er samt engin hefð fyrir mótmælum á
Íslandi,“ segir Þorgerður, „Íslendingar gleypa við
hverju sem er gagnrýnislaust. Róttækni er ekki til
lengur.“
„Róttæknin var sterk á kreppuárunum og út
viðreisnarstjórnarárin,“ segir Guðmundur.
„Ekki gleyma kvennafrídeginum ´75,“ segir
Þorgerður. „Ég fór síðan á 25 ára afmælið í fyrra og
komst að því að það er alveg hryllilega ekki í tísku að
taka afstöðu eða mótmæla.
Þið voruð að tala um það áðan að Ísland væri ekki
stéttskipt, ég held að það skiptist annars vegar í
landsbyggð og höfuðborgarsvæði og hins vegar
varðandi menntun. Sums staðar úti á landi er ekki
hefð fyrir því að fólk mennti sig, það eignast börn
mjög ungt og fer að fjárfesta í steypu.“
„Við erum á fleygiferð inn í algerlega nýtt sam-
félag,“ segir Guðmundur, „reyndar á mismunandi
fleygiferð, hún er hröðust á höfuðborgarsvæðinu.
Eftir nokkur ár búa allir hérna, því allir vilja á
endanum taka þátt í þessu.
Ísland er í æ ríkara mæli að verða
fjölmenningarlegt samfélag, íslenskt menningarlíf er
orðið svipað og í smáborgum erlendis. Þessi áhersla
á menntun sem skilur fólk að þekktist ekki fyrir
nokkrum áratugum. Þá átti fólk bara að læra af
reynslunni og eldri kynslóðum. Víða annars staðar
voru bændur til dæmis þrúgaðir þeirri tilfinningu að
þeir væru af lægri stéttum, hér gátu þeir verið
Bjartur í Sumarhúsum. Orðið „peasant“ í ensku og
„paysan“ í frönsku eru algjör skammaryrði en það
er ekkert neikvætt við orðið bóndi.“
„En við tölum þó um að einhver sé sveitó,“
hnýtir Sigurður aftan í.
Þessir undirstöðuatvinnuvegir njóta samt minnkandi
virðingar að því er virðist.
„Sjómennirnir eru ennþá hetjur hafsins,“ mótmælir
Sigurður. „Þetta er veiðimannasamfélag.“
„Samt eru ekki nema 5% þjóðarinnar sem koma
einhvern tímann nálægt fiski fyrir utan að sjóða
hann,“ segir Þorgerður.
Guðmundur telur að vinnuhegðun Íslendinga
megi líkja við sjómennskuna, við séum enn að fara
á vertíð. „Við erum skorpufólk,“ segir hann. „Vinur
minn sem rekur fyrirtæki í Bandaríkjunum segir að
Íslendingar séu versta fólkið sem hann fær í vinnu,
endist ekki neitt og alltaf í pásum en eru svo lengi
frameftir í vinnunni.“
Sigurður kann sams konar sögu: „Það komu
Grikkir hingað til að kaupa skip og skildu ekkert í því
að það var alltaf kaffitími á tveggja tíma fresti.
„Hvenær vinnur þetta fólk?“ spurðu þeir.“
„Þið eruð að rústa mína eigin ímynd um
Íslendinga sem ótrúlega vinnusama!“, kvartar
Þorgerður.
„Íslendingar eru alltaf að – eins og gömlu bænd-
urnir, en það er ekki víst að þeir séu alltaf að vinna,“
segir Guðmundur. „Enda er framlegð á Íslandi
óskaplega lítil, við erum svo lengi í vinnunni. Það er
vegna þess að við búum við svo arfavitlaust
launakerfi sem verðlaunar fólk fyrir að vera lengi í
vinnunni.“
„Íslendingar eru léttgeggjaðir,“ segir Sigurður og
ekki í fyrsta sinn. „Það eru þrjár þjóðir sem eru mjög
líkar, Íslendingar, Írar og Grikkir. Við erum mjög líkir
Írum, miklu líkari Írum en Norðurlandabúum. En
Grikkirnir eru langlíkastir okkur. Ég sagði þetta í
fyrstu bókinni minni og þá hló öll þjóðin, svo kom
hingað bandarískur sendiherra, Penfield að nafni,
sennilega besti sendiherra sem hér hefur verið, og í
einhverju partýi kom hann til mín og sagðist hafa
heyrt að ég hefði skrifað þetta um Grikkland. „Ég
hef verið fjögur ár á Grikklandi og er búinn að vera
þrjú ár á Íslandi og ég hef hvergi á hnettinum fundið
líkari þjóðir,“ sagði þessi maður. Þjóðarhegðun er
náttúrlega menningarleg. Báðar þjóðir bjuggu í mjög
hrjóstrugu landi við gífurlega fátækt undir erlendri
kúgun. Lifðu bara á sauðfé og fiski. Gestrisnin er
gríðarlega mikilvæg hjá báðum þessum þjóðum.“
Þjóð er pólitískt hugtak
Ef samkennd er að minnka meðal þjóðarinnar er þá
þjóðarhugtakið að leysast upp og verður þá kannski
auðveldara að renna inn í nýjar heildir, til dæmis
Evrópusambandið?
Guðmundur bendir á að þjóð sé pólitískt hugtak.
Þjóð samanstandi af fólki sem er ein heild vegna
þess að það kjósi sama þingið o.s.frv. Hlutir eins og
skólakerfi viðhaldi svo þjóðartilfinningu. „Það er
ekkert sem bendir til þess að þessi tilfinning sé að
minnka, þótt þjóðarhugtakið kunni að breytast,“
segir Guðmundur.
Sigurður segist halda að þessi samkennd eða
þjóðartilfinning þurfi ekkert að minnka, þótt um
stærri heildir sé að ræða. „Ég hef tekið eftir því með
þær þjóðir sem hafa verið í Evrópusambandinu,
Grikki og Íra, að ef eitthvað er, þá hefur þjóðarvitund
þeirra aukist. Menn ætla ekki að láta þessa stóru
heild þurrka sig út sem þjóð. Við sjáum það líka með
smáþjóðir eins og Baska að þjóðartilfinningin
magnast innan stærri heilda. Fólk verður meðvitaðra
um að það hafi eitthvað sem þarf að varðveita.“
„Við lifum á miklum umbrotatímum og þurfum
að passa okkur á að vera ekki bara „við Íslend-
ingar“,“ segir Þorgerður. „Það þarf að gefa svigrúm
fyrir annað fólk að koma hingað, verða Íslendingar
og tala bjagaða íslensku. Það þarf að viðurkenna það
að fjölbreytileikinn auðgar íslenska menningu en
eyðileggur hana ekki.“
„Ef við ætlum okkur að lifa áfram sem þjóð
verðum við að átta okkur á því að þjóð er pólitískt
G8126 tmm mars 22x27 Q.4.1 3/30/01 11:53 PM Page 38