Tímarit Máls og menningar - 30.03.2001, Blaðsíða 54

Í krafti orðsins
Halla Sverrisdóttir
„Ég var vanur að segja að mér þættu Booker verð-
launin dálítið yfirborðsleg, en undanfarnar 15 mínútur
hef ég skipt um skoðun. Núna þykja mér þau stór-
kostleg viðurkenning á afreki á bókmenntasviðinu.“
Þetta sagði breski rithöfundurinn Kingsley Amis
rétt eftir að hann frétti að hann hefði hlotið Booker
verðlaunin árið 1986. Þessi verðlaun, sem hugsan-
lega mætti kalla Óskarsverðlaun bókmennta-
heimsins, hafa verið veitt árlega frá árinu 1968 og
eru allt í senn, gæðastimpill á verðlaunabókina,
viðurkenning á hæfileikum höfundarins og trygging
fyrir metsölu viðkomandi bókar.
Þó er Booker plc., fyrirtækið sem stofnaði til
verðlaunanna og er enn framkvæmdaaðili þeirra,
hvorki menningarstofnun né bókaforlag heldur
heildsala með matvöru, ein stærsta sinnar tegundar
í Bretlandi. Árið 1968 hafði fyrirtækið reyndar
bókaútgáfu sem hliðarbúgrein, með höfunda á borð
við Agöthu Christie og Georgette Heyer á sínum
snærum, en sá rekstur var aflagður nokkru síðar.
Eftir standa Booker-verðlaunin sem eru veitt árlega
fyrir framúrskarandi skáldverk á enskri tungu og eru
fyrir löngu orðin ein eftirsóttustu verðlaun sem rit-
höfundi geta hlotnast. Hvert útgáfufyrirtæki í
Bretlandi má tilnefna tvö skáldverk sem eru svo
lesin af dómnefnd skipaðri gagnrýnendum, rithöf-
undum, bókaútgefendum og fulltrúum Booker-
fyrirtækisins. Flestir virtustu höfundar sem skrifa á
ensku hafa einhvern tímann verið tilnefndir eða
fengið verðlaunin, og reyndar líka nokkrir minna
þekktir; skemmst er að minnast strætóbílstjórans
Magnúsar Mills, sem var tilnefndur 1999 fyrir
skáldsöguna The Restraint of Beasts og olli með því
nokkrum meltingartruflunum hjá hinni stéttameð-
vituðu bresku menningarelítu. Eins og alsiða er um
þá sem komast á blað hjá Booker er Mills nú orðinn
metsöluhöfundur og gaf nýlega út aðra skáldsögu
sína. Hann mun vera alveg hættur að keyra strætó.
Blindi launmorðinginn fær verðlaun
Booker verðlaunin árið 2000 hlaut svo kanadíska
skáldkonan Margaret Atwood fyrir skáldsöguna The
Blind Assassin. Atwood, sem er 57 ára, hefur
þrisvar áður verið tilnefnd til verðlaunanna en ekki
hlotið þau fyrr en nú. Höfundarverk hennar er þegar
orðið allverulegt; 10 skáldsögur í fullri lengd, 24
ljóðabækur, 5 smásagnasöfn og 4 barnabækur. Þá
hefur Atwood verið mjög virk í stjórnmála- og
menningarumræðu, bæði í heimalandi sínu og á
alþjóðavettvangi.
The Handmaid´s Tale (1985), sem á íslensku
nefnist Saga þernunnar, er líklega sú skáldsagna
hennar sem flestir kannast við og var reyndar þar til
mjög nýlega eina Atwoodbókin sem undirrituð hafði
lesið til enda. Í bókaskápnum mínum leynast hins
vegar nokkrar þeirra, lesnar til hálfs, en öðrum hefur
verið skilað á bókasöfn
í sama ástandi. Þetta
stafar, að ég held, ekki
af því að mér þyki Margaret Atwood vondur stílisti
eða bækur hennar leiðinlegar. Hvort tveggja væri
fjarri lagi; Atwood er óumdeilanlega frábær
rithöfundur, stíll hennar meitlaður og fágaður og
fléttur hennar listilegar. Ég held að vanhæfni mín til
að ljúka bókum hennar stafi fyrst og fremst af þeirri
analýtísku nálgun sem hún beitir viðfangsefni sín,
og sem á stundum kemur í veg fyrir að persónur
hennar snerti mann; hún heldur þeim í fjarlægð frá
lesandanum og þær verða fyrir vikið myndir á
sýningu fremur en persónur af holdi og blóði. Sem
rithöfundur er Atwood skoðandi fremur en miðill,
hún segir sögur sínar á einfaldan en ísmeygilegan
hátt, tekur ógjarnan afstöðu með eða á móti
persónunum og lætur lesandanum eftir að túlka það
sem sagt er frá. Og hún krefst þess af lesandanum
að hann gefi sér tíma, lesi hægt og skoði vandlega
hvert smáatriði frásagnarinnar. Ég hef aldrei verið
sérlega flínk við að lesa hægt.
Hvað sem því líður er ljóst að Margaret Atwood
hefur geysilegt vald á listformi sínu og þó að ég hafi
fundið fallegri texta í fyrri bókum hennar ber
Bookerverðlaunabókin árið 2000 færni höfundar
síns fagurt vitni. The Blind Assassin er saga sem fer
fram á mörgum sviðum. Hér eru í raun sagðar þrjár
samstiga sögur í einni bók, auk þess sem Atwood
notar þrjú ólík form, þar sem er fyrst saga Irisar í
formi endurminninga, þá skáldsaga Lauru, „Blindi
launmorðinginn“, og loks sagan sem sögð er í þeirri
skáldsögu og er fantasía. Allar vísa þessar frásagnir
hver í aðra, þar til þær renna nánast saman í eina
heild, uppfullar af vísbendingum og lyklum sem að
endingu mynda snilldarlega samsetta fléttu.
Á ég að gæta systur minnar?
„Ten days after the war ended, my sister Laura
drove a car off a bridge.“ Þannig hefur Iris, önnur
aðalpersónan í The Blind Assassin, mál sitt og
kynnir um leið til sögunnar hina aðalsögupersónuna
– systurina Lauru. Samband þeirra systranna og það
hvernig þær móta örlög hvor annarrar er vissulega
eitt umfjöllunarefni bókarinnar, en sjálf þarf Iris að
gera upp við sig hver ábyrgð hennar er. Átti ég að
gæta systur minnar? spyr hún lesandann aftur og
aftur, og að lestri loknum er ekki laust við að manni
þyki hún hafa svarað spurningunni sjálf: Já, það átti
hún að gera! Um leið finnst manni Iris gera of miklar
kröfur til sjálfrar sín, að það hefði í raun verið
óvinnandi verk og að þeir atburðir sem leiða til þess
að Laura ekur fram af brúnni hafi ekki verið nema að
mjög takmörkuðu leyti á valdi Irisar.
Rammann utan um frásagnirnar þrjár mynda
endurminningar Irisar sem í ytri tíma bókarinnar er
orðin öldruð og veil á hjarta. Henni er mikið í mun að
koma sögu sinni og fjölskyldu sinnar á blað áður en
hún deyr, í þeirri von að dótturdóttir hennar, sem
hún hefur misst tengsl við, muni lesa söguna að
henni látinni og komast að sannleikanum um upp-
runa sinn. Iris er af góðum ættum, dóttir iðjuhölds
sem lendir í fjárhagserfiðleikum og fjölskyldan missir
aleiguna. Eina von þeirra er fólgin í að Iris giftist til
fjár, sem hún og gerir möglunarlaust, og nánast
viljalaust, til að tryggja framtíð sína og systur sinnar.
Hjónabandið er ástlaust og Iris sætir andlegu og
líkamlegu ofbeldi, bæði frá manni sínum og
mágkonu, en allt þetta umber hún líkt og um annað
sé ekki að ræða. Systir hennar er að vísu mörkuð
örlögum sínum í augum lesandans frá upphafi en er
þó augljóslega allt önnur manngerð en Iris; hún er
sjálfstæð þar sem Iris er undirgefin og gerandi þar
sem Iris er þolandi. Þó er það hún sem ferst, og það
er Iris sem óbeint verður völd að dauða hennar.
Inn á milli endurminninga Irisar koma svo kaflar
úr skáldsögu systur hennar, Lauru, útgefinni að
henni látinni. Sagan heitir „Blindi launmorðinginn“
og segir frá leynilegu ástarsambandi vel stæðrar
konu við mann sem einhverra hluta vegna er á flótta
undan réttvísinni. Atburðir sögunnar eiga sér
hliðstæður í minningum Irisar og endurspegla þætti
úr lífi systranna beggja á snilldarlegan hátt.
Rauði þráðurinn í sambandi elskendanna er svo
þriðja frásögnin í bókinni, sagan um blinda
launmorðingjann sem elskhuginn segir konunni milli
atlota eða jafnvel í stað þeirra. Þessi saga er
fantasía, sem gerist í borginni Sakiel-Norn á
plánetunni Zycron, um leið og hún er þriðji „spegill“
Um „The Blind Assassin“ eftir Margaret Atwood
G8126 tmm mars 22x27 Q.4.1 3/30/01 11:55 PM Page 54