Tímarit Máls og menningar - 30.03.2001, Blaðsíða 59

Í skjóli raunveruleikans: Karl Steinar Valsson bls. 59
Afbrotamenn í sakamálasögum
Persónusköpun í sakamálasögum hlýtur auðvitað að
taka mið af því að sumar þeirra fjalla um vel
undirbúin og skipulögð afbrot. Myndin af brota-
mönnunum verður að vera sannfærandi, lesendur
verða að trúa því að þeir gætu framið slík brot.
Sjálfum finnst mér þetta atriði einna mest
spennandi við lestur sakamálasagna og mælikvarði
á hæfni höfunda og innsæi. Raunveruleikinn er hins
vegar þannig að flestir þeirra brotamanna sem
lögreglumenn fá til yfirheyrslu myndu seint flokkast
sem greindir, yfirvegaðir og vel skipulagðir
afbrotamenn. Miklu heldur eru það einstaklingar
sem byrjað hafa sinn brotaferil á unga aldri og
jafnvel alist upp við brotastarfsemi, enda þekkist hér
á landi að þrjár kynslóðir sitji saman í afplánun.
Afbrot þeirra eru því frekar eins og stundar-
ákvörðun, ekki vel ígrunduð, og oftar en ekki skilja
þeir eftir sig skýrar vísbendingar á vettvangi sem
auðvelt er að tengja þeim. Þessi lýsing á við mikinn
meirihluta afbrotamanna, en undantekningarnar eru
til og almennt telja fræðimenn það hættulegustu
afbrotamennina sem komast jafnvel oft upp með
afbrot vegna skipulagðra vinnubragða. Sem aftur
getur skýrt hvers vegna þeir eru ekki tíðir gestir í
yfirheyrslum lögreglu.
Lögreglumennirnir
Persónusköpun lögreglumanna er síðan annað
áhugavert skoðunarefni. Yfirleitt hafa lögreglumenn
verið sýndir sem fremur illa gefnir en áhugasamir
einstaklingar, oftast einfarar sem glíma við
margvísleg félagsleg vandamál, eins og ofdrykkju
og bágborið heimilislíf. Þessar fyrirmyndir hafa
breyst nokkuð í erlendum sakamálasögum, og
meira sést nú af lögreglumönnum sem eru vel
menntaðir og hæfir og geta leyst flóknar ráðgátur
tengdar skipulögðum afbrotum. Þess vegna kemur
ekki á óvart að sumir íslensku rithöfundanna hafa
leitað á svipaðar slóðir með sínar persónur, eins og
t.d. má sjá í bók Arnalds Indriðasonar, Mýrinni. Þar
tekur Arnaldur þann kost að láta eina af
höfuðpersónum sínum tilheyra nýrri kynslóð
lögreglumanna með háskólanám að baki sem
andstæðu við eldri kynslóðina sem byggir fyrst og
fremst á mikilli reynslu. Slíkar breytingar í
persónusköpun lögreglumanna eru í raun nauðsyn-
legar, ef höfundar sem skrifa um vel skipulögð
afbrot vilja láta þau upplýsast í lok sögunnar. Annars
verður það ótrúverðugt.
Ef þetta er skoðað áfram sérstaklega, þá er það
umhverfi lögreglurannsóknar sem Arnaldur lýsir vel
þekkt meðal lögregluliða og hefur á allra síðustu
árum einnig fundist hér á landi. Sú staðreynd gefur
höfundum einnig tækifæri til að búa til ákveðnar flétt-
ur milli samstarfsaðila sem getur haft veruleg áhrif
á framhald og veg rannsóknar hverju sinni, eins og
Arnaldur gerir reyndar skemmtilega í fyrrnefndri sögu.
Þessu tengd er síðan sú nálgun sem höfundur-
inn Stella Blómkvist notar. Hjá „henni“ er rannsak-
andinn ekki lögreglumaður heldur lögfræðingur sem
byggir starf sitt á sambandi eða samkomulagi við
lögreglumann sem stundar rannsóknir. Lögfræð-
ingurinn vinnur ákveðna rannsóknarvinnu sem er í
raun mjög áþekk því sem gerist hjá lögreglu-
mönnum og reyndar vel þekkt meðal lögfræðinga
erlendis þótt hún eigi sér ekki sterka hefð hér á landi
enn sem komið er. Sjálfum finnst mér þessi nálgun
sannfærandi og vel fram sett í sögum Stellu.
Önnur sambærileg nálgun er síðan sú aðferð
sem Árni Þórarinsson notar í sínum bókum, að láta
blaðamann rannsaka sakamál og flókið samspil sem
spinnst af því. Reyndar gerist nýjasta bók Árna,
Hvíta kanínan, að mestu erlendis. Mér finnst Árna
takast vel þar að byggja upp trúverðuga og
spennandi frásögn sem gerist við nokkuð aðrar
aðstæður en við þekkjum best hér á landi.
Sviðsetning atburða er síðan sérstakt vandamál,
því þar búa íslenskir sakamálahöfundar við miklu
meiri erfiðleika en erlendir eða þegar sögur er látnar
gerast á erlendri grund. Trúverðugleiki bókar og
G8126 tmm mars 22x27 Q.4.1 3/30/01 11:55 PM Page 59